Түркиянын тышкы иштер министри Хакан Фидан Бакудагы Азербайжандын тышкы иштер министри Жейхун Байрамов менен болгон жолугушуусунан кийинки биргелешкен маалымат жыйынында сөз сүйлөдү.
Түркия менен Азербайжандын ортосундагы көп жылдык достуктан улам абдан маанилүү көйгөйлөрдү биргелешип жеңип чыгышканын белгилеген Фидан: «Түркия-Азербайжан мамилелери үзүлбөс байланыштар менен байланышкан; бул «бир улут, эки мамлекет» принцибинин негизинде иштеген жана түрк тарыхынын жолун эң жогорку чокусуна алып барган мамиле. Бул жааттагы лидерлиги үчүн президенттерибизге ыраазычылык билдиргибиз келет», - деди.
Баку-Тбилиси-Карс темир жол линиясы Ортоңку коридордун эң маанилүү компоненти болуп саналат
Фидан Баку-Тбилиси-Карс темир жол линиясын Ортоңку коридордун эң маанилүү компоненти катары көрөрүн баса белгилеп, бул линиянын натыйжалуу пайдаланылышын каалаарын билдирди.
Фидан Түркия менен Азербайжандын ортосундагы мамилелерди союздаштык деңгээлине көтөрүп, коргонуу жана коопсуздук жаатында кызматташуу үчүн бекем пайдубал түзгөнүн айтып, мындай деп кошумчалады: «Куралдуу күчтөрүбүздүн ортосундагы биргелешкен машыгуулар, билим берүүлөр жана тажрыйба алмашуу иш-чаралары, ошондой эле коргонуу өнөр жай уюмдарыбыздын ортосундагы барган сайын тереңдеп бараткан кызматташтык бул өнөктөштүктүн жер-жерлерде ачык чагылдырылышы болуп саналат. Кудай буюрса, алдыдагы мезгилде өз ара муктаждыктарыбызга жана мүмкүнчүлүктөрүбүзгө ылайык бул жааттагы ишибизди улантууга чечкиндүүбүз».
Түркия Карабах оккупацияланган жылдары Азербайжандын адилеттүү ишин колдогонун эске салып, Фидан бүгүнкү күндө алардын артыкчылыктуу багыты аймакта туруктуу тынчтыкты, туруктуулукту жана гүлдөп-өнүгүүнү орнотуу экенин айтты.
Фидан Азербайжан менен Армениянын ортосунда акыркы тынчтыкка жетүү багытындагы акыркы окуяларга жана Азербайжандын бул маселе боюнча конструктивдүү позициясына канааттанганын билдирди.
Бул процесстин аякташы менен аймакта кызматташтыктын жаңы доору башталат деп ишенерин белгилеген Фидан: «Биз Түштүк Кавказды чыр-чатактар менен эмес, тынчтык, транспорт, энергетика, соода жана экономикалык өнүгүү менен байланыштыргыбыз келет. Түркия менен Азербайжандын ортосундагы бир туугандыктын күчү бул максатка жетүүдөгү маанилүү ролду ойной берет», - деди.
Ормуз кысыгынын согушка чейинки статус-квосу мүмкүн болушунча тезирээк калыбына келтирилиши керек
Коңшу Ирандагы окуялар Түркия менен Азербайжанды абдан тынчсыздандырганына токтолгон Фидан мындай деди:
«Ирандын коопсуздугу, туруктуулугу жана гүлдөп-өнүгүшү биздин аймакка түздөн-түз таасир этет. Бул жагынан алганда, биз учурдагы чыр-чатактын мүмкүн болушунча тезирээк дипломатиялык жолдор менен чечилишин каалайбыз. Акыркы учурда өз ара кол салуулардын көбөйүшү тынчтык орнотуу аракеттерине олуттуу тоскоолдук жаратууда. Региондогу чыңалууну күчөткөн бул аракеттер дароо токтотулушу керек. Ошол эле учурда Ормуз кысыгында коопсуз, үзгүлтүксүз жана эркин өтүүгө уруксат берилиши керек жана согушка чейинки статус-кво мүмкүн болушунча тезирээк калыбына келтирилиши керек. Кризисти чечүү жана аймакта тынчтыкты жана коопсуздукту камсыз кылуу үчүн биз бардык тиешелүү тараптар менен тынымсыз байланышта болуп жатабыз».
«(Орусия-Украина) Согуштун Кара деңизге жайылышы кабыл алынгыс»
Фидан кесиптеши Байрамов менен бирге 4,5 жылдан ашык убакыттан бери уланып келе жаткан Орусия-Украина согушун жана анын аймакка тийгизген таасирин карап чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгонун айтып, согуштун күчөшү Кара деңиз бассейнине олуттуу таасирин тийгизгенин баса белгиледи. Ал кризистин башынан бери Кара деңизди чыр-чатактан алыс кармоо үчүн чоң аракеттерди жасап жатышканын эске салды.
Фидан Монтрё кысыктары конвенциясын кылдат колдонуунун жана Кара деңиз дан демилгесин ишке ашыруундан улам бул максатка жакында эле жетишкенин белгилеп, мындай деп кошумчалады:
«Бирок, акыркы айларда Кара деңизде жарандык кемелерге кол салуулардын көбөйүшү аймактагы адамдардын өмүрүнө, мүлкүнө, кеме жүрүүсүнө жана экологиялык коопсуздукка олуттуу зыян келтирип жатат. Тилекке каршы, бул кол салууларда түрк жана азербайжандык деңизчилер да каза болушту. Согуштун Кара деңизге жайылышы жана жарандарыбыздын өмүрүнө жана компанияларыбыздын ишмердүүлүгүнө коркунуч туудурушу кабыл алынгыс жагдай».
Дүйнөлүк соода үчүн Ортоңку коридордун мааниси
Фидан ишке ашырууда Азербайжан менен Түркия чоң роль ойногон Ортоңку коридордун дүйнөлүк соода үчүн маанилүү экенин айтып, Нахчыван аркылуу Түркия менен Азербайжандын ортосундагы байланышты түзүү түрк дүйнөсүнүн бири-бирине жетүү мүмкүнчүлүгү үчүн абдан маанилүү экенин баса белгиледи.
Фидан Түркиянын түрк дүйнөсүнө Анадолу жана Европага, ал эми Түркиянын Каспий деңизи аркылуу түрк дүйнөсүнө чыгуусуна мүмкүндүк берген көз карашы бар экенин айтып, Зангезур коридоруна жана анын кошумча элементтеринин бири болгон Карс-Ыгдыр-Аралык-Дилучу темир жол линиясынын курулушуна көңүл бурду.
Түркия менен Азербайжан бул маселе боюнча эки жылдан бери жүргүзүп келе жаткан талкууларга жана эки өлкөнүн лидерлери макулдашкан көз карашка токтолгон Фидан: «Учурда курулуш иштери жүрүп жатат. Карс-Дилучу темир жолу 2029-жылдын аягына чейин бүтөт деп үмүттөнөбүз. Ошондуктан, Азербайжандан келе жаткан поезд Түркияга үзгүлтүксүз каттай алат», - деди.
Орусия-Украина согушу
Орусия-Украина согушундагы окуялар тууралуу суроого жооп берип жатып, Фидан президент Режеп Тайип Эрдогандын айткан эркин дипломатиялык жол менен ишке ашыруу үчүн ар кандай демилгелерди көтөрүшкөнүн жана эки тарап менен болгон мамилелерин эң чынчыл жол менен колдонуп, жылдар бою дан келишими жана туткун алмашуу сыяктуу иш-чараларга салым кошконун билдирди.
Фидан Стамбулда Орусия менен Украинанын ортосунда өткөн сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында тынчтык келишиминин текстине кол коюуга абдан жакын калганын, бирок ал аягына чыга албаганын жана тараптарды Түркияда көп жолу ачык жана жекече түрдө бириктирүү үчүн иштеп жатышканын түшүндүрдү.
Согуштун дүйнөлүк экономикага терс таасири жана жайылуу коркунучу
Бул согуштун уланышы аймакка гана эмес, дүйнөлүк экономикага да зыян келтирерин баса белгилеген Фидан АКШнын президенти Дональд Трамп Орусия-Украина согушун дизелдик баалардын жогорулашынын булагы катары атаганын эске салды.
Фидан энергетикалык инфраструктураны бутага албоо боюнча тараптардын ортосунда консенсус суралганын жана мораторий талап кылынганын белгилеп, Бириккен Улуттар Уюму (БУУ), АКШ, Түркия жана башка бир катар мамлекеттер бул жагынан колунан келгендин баарын жасап жатканын кошумчалады.
Иш уланып жатканы, айрыкча Кара деңизге артыкчылык берилгени тууралуу маалымат менен бөлүшкөн Фидан: «Бул маселе боюнча тараптар менен талкуулар жүрүп жатат, сунуштарыбыз бар. Тараптардын жооптору бар. Ошондой эле, бул жоопторду шайкеш келтирүүгө негизделген түшүнүшүүнү түзүү үчүн иштеп жатабыз», - деди.
Фидан Согуш акыркы бир жылда күчтөн тайдыруу согушунан жок кылуу согушуна айланганын кайталап: «Бутага алынбаган жер калган жок. Калк жыш жайгашкан аймактарды атайылап бутага алуудан тышкары, бардык коммерциялык жайлар, инфраструктура жана үстүнкү түзүлүштөр азыр бутага алынууда. Ошондой эле, биз жайкын тургундардын курмандыктарынын көбөйүп жатканын көрүп жатабыз. Тилекке каршы, бул согушту жана согушту кантип жүргүзүүнү билген эл катары, биз башынан эле бул көрүнүш кайда алып барарын алдын ала айтканбыз», - деди.
