Судан бүгүнкү күндө дүйнөдөгү эң оор гуманитардык кризистердин бирине туш болууда.
30 миллиондон ашык адам, б.а калкынын жарымынан көбү жардамга муктаж. 9,6 миллион адам үйлөрүнөн ажырады, ал эми болжол менен 15 миллион бала жашоо үчүн күрөшүп жатышат.
БУУнун маалыматына караганда, 24 миллионго жакын адам курч азык-түлүк жетишсиздигинен жабыр тартууда. Фашир шаарынын жанындагы жер которгондордун лагерлеринде ачарчылык жарыяланды.
Улуттук армия менен күчтүү парамилитардык топтун ортосундагы кагылышуулар өлкөнү кыйратып, ачарчылыкка, массалык көчүүлөргө жана кеңири жайылган зомбулукка алып келди.
Кимдер согушуп жатат?
Бул согуш генерал Абдель Фаттах аль-Бурхан жетектеген Судандын Куралдуу Күчтөрү (SAF) менен Мохаммед Хамдан Дагалу (Хамидти) жетектеген Ыкчам Колдоо Күчтөрүнүн (RSF) ортосунда жүрүп жатат.
SAF өлкөнүн негизги армиясы болуп көптөн бери мамлекеттеги үстөмдүк кылуучу күч болуп эсептелет. RSF болсо 2000-жылдары Дарфур согушу учурунда өкмөт тарабынан козголоңчу топторго каршы колдоого алынган Жанжавид куралдуу күчүнөн пайда болуп, кийинчерээк көз карандысыз жарым аскерлештирилген күчкө айланган.
RSF өзүнүн башкаруу түзүмү, өзгөчө алтын казууну да камтыган каржылоо тармактары жана тышкы байланыштары аркылуу убакыттын өтүшү менен дагы да күчтөнгөн.
Судан кантип бул абалга келди — хронология
2003-жыл: Дарфур согушу
Дарфурдагы араб эмес козголоңчу топтор Судандын өкмөтүнө каршы чыгып, ондогон жылдар бою саясий жана экономикалык четтетүүгө нааразы болушкан. Хартум өкмөтү болсо Жанжавид аттуу араб согушкерлерин куралдандырып, он миңдеген адамдардын өлүмүнө жана миллиондогон адамдардын жер которушуна алып келген өнөктүктү жүргүзгөн.
2007-жылга карата гуманитардык кризис абдан чоң масштабга жеткен. Жүз миңдеген адамдар каза болуп, эки миллиондон ашык адам жер которгон, ал эми жер, иденттүүлүк жана бийлик сыяктуу негизги маселелер чечилбеген бойдон калган.
2013-жыл: Ыкчам колдоо күчтөрүнүн пайда болушу
Мурдагы президент Омар аль-Баширдин тушунда Жанджавид кайрадан уюштурулуп RSFке айланган жана Судандын чалгындоо кызматынын алдында мыйзамдуу статус алган.
Соодагер Хамидти тез эле RSFтин командири болуп, аны жарым-жартылай көз карандысыз аскердик империяга айландырган.
2017-жыл: RSFтин бийликке келиши
Судан парламенти RSFти улуттук куралдуу күчтөрдүн бир бөлүгү кылган мыйзамды кабыл алды, бирок RSF өзүнүн командирлик түзүмүн сактап калды. Бул келечектеги чыр-чатактарга негиз түздү.
2019-жыл: Революция жана Баширдин кулатылышы
Көп жылдык лидер Башир 2019-жылы массалык нааразычылык акцияларынан кийин кызматтан кетирилип, андан кийин алсыз жарандык-аскердик өткөөл өкмөт түзүлгөн. RSF Баширди бийликтен кулатууга жардам берип, Хамидти өткөөл Суверендүү Кеңештин төрага орун басары болуп дайындалган.
2021-жыл: Төңкөрүш
Өлкөнүн алсыз өткөөл мезгили Бурхан менен Хамидти төңкөрүш жасап, жарандарды четтеткенде кыйрады. Эки топтун ортосундагы өнөктөштүк RSFтин армияга интеграцияланышы боюнча пикир келишпестиктерден улам үзгүлтүккө учурады.
2023-жыл: Жарандык согуштун башталышы
2023-жылдын апрель айында эки күчтүн ортосунда согуш башталып, Хартум жана башка аймактарда кагылышуулар күчөгөн. RSF борбор калаанын жана Дарфурдун көпчүлүк бөлүгүн басып алуу үчүн шаардык партизандык тактиканы колдонгон, ал эми армия абадан сокку урууга жана артиллериялык ок атууларга өткөн.
2024-2025-жыл: Кыйроо жана кыргындар
18 айлык курчоодон кийин RSF өткөн аптада Дарфурдагы армиянын акыркы чеби болгон Фашир шаарын басып алды. Күбөлөр жана жардам уюмдары массалык кыргындар, ачарчылык жана жайкын тургундарга системалуу түрдө кол салуулар болгонун билдиришти. БУУ кырдаал геноциддик деңгээлге жетиши мүмкүн деп эскертти.
Судандагы согуш жөн гана саясий бийлик үчүн күрөш эмес; ошондой эле мамлекеттин кулашы. Регионалдык державалар атаандаш топторду колдоо менен зомбулукту күчөтүп жатышат. Ал арада гуманитардык жардамга жетүү кыйындап баратат жана жайкын тургундар эң оор кесепеттерге туш болууда.
