Түрк дүйнөсүндөгү мамлекеттердин ортосундагы жалпы байланыштарды геосаясий, экономикалык жана коопсуздук тармактарындагы өнөктөштүккө айландыруу максатында 2009-жылдын 3-октябрында "Түрк тилдүү өлкөлөрдүн кызматташтык кеңеши" катары түзүлгөн. 2021-жылы TМУ деген аталышты алган уюм, "Түрк дүйнөсү 2040-жылга чейинки көз караш документине" ылайык, мүчө өлкөлөрдү саясий, экономикалык, маданий жана социалдык жактан интеграцияланган күчтүү аймактык державага айландырууну көздөйт.
Ушул алкакта уюмдун орто жана узак мөөнөттүү максаттарына мүчө мамлекеттердин ортосунда товарлардын, капиталдын, кызмат көрсөтүүлөрдүн, технологиялардын жана адам ресурстарынын эркин кыймылына акырындык менен жетишүүдөн баштап, Ортоңку коридорду дүйнөдөгү эң ылдам, коопсуз жана арзан логистикалык жолго айландырууга чейинки максаттар кирет.
TМУ ошондой эле кайра жаралуучу энергия булактарына жана акылдуу тармак технологияларына биргелешкен инвестицияларды жана мүчө мамлекеттердин аймактык жана глобалдык кризистердеги кызматташтыгын стратегиялык артыкчылыктар катары карайт.
Түркия 10,9 миллиард долларлык соода профицитине жетишти
Түркиянын уюмга мүчө өлкөлөр менен эки тараптуу соодасы акыркы жылдары туруктуу өсүштү көрсөттү, ошол эле учурда инвестициялар жана кызматташуунун жаңы багыттары да өнүгүп жатат.
Түркиянын статистика мекемесинин (TÜİK) маалыматтарына ылайык, 2021-2025-жылдар аралыгында Азербайжанга, Казакстанга, Кыргызстанга жана Өзбекстанга жалпы экспорт 41,6 миллиард долларды түзгөн. Ошол эле мезгилде бул өлкөлөрдөн импорттун жалпы көлөмү 30,6 миллиард долларга жеткен.
Ошентип акыркы 5 жылда Түркиянын бул өлкөлөр менен соода көлөмү 72,2 миллиард долларга жетти. Бул мезгилде Түркия мүчө өлкөлөр менен 10,9 миллиард долларлык соода профицитине жетишти.
Түркиянын экспорттоочулар кеңешинин (TİM) маалыматтарына ылайык, ушул жылдын алгачкы тогуз айында бул өлкөлөргө экспорт 4,8 миллиард долларды түздү.
Эң көп экспорт Азербайжан жасалды
Акыркы беш жылда Түркия эң көп экспорт кылган өлкө 13,7 миллиард доллар менен Азербайжан болду. Ошол эле мезгилде Казакстанга экспорт 12,4 миллиард долларды, Өзбекстанга 9,9 миллиард долларды жана Кыргызстанга 5,6 миллиард долларды түздү.
Ошол эле мезгилде эң көп импорт Казакстандан келип, жалпысынан 16,7 миллиард долларды түздү. Азербайжандан импорт 6,2 миллиард долларга, Өзбекстандан 6,9 миллиард долларга жана Кыргызстандан 951,9 миллион долларга жетти.
Ортоңку коридор соода мамилелерин бекемдөөдө
Түркия менен Азербайжан коргонуу, энергетика, транспорт, медиа жана технология сыяктуу көптөгөн тармактарда биргелешкен долбоорлорго ээ. Бул контекстте Азия менен Европаны байланыштырган Баку-Тбилиси-Карс темир жол линиясы эки өлкөнүн ортосундагы транспорттук кызматташтыктын маанилүү элементтеринин бири катары өзгөчөлөнүп турат.
Түркия менен Казакстан болсо акыркы жылдары тарыхый байланыштарын стратегиялык экономикалык өнөктөштүккө айландырышты, айрыкча Ортоңку коридордун аркасында, жасалма интеллект, инновация жана космостук ишмердүүлүктөн тартып тоо-кен казып алууга чейинки көптөгөн тармактарда өз ара кызматташуу өнүгүп жатат.
Кыргызстан жана Өзбекстан менен мамилелер да Ортоңку коридор жана эл аралык транспорттук линиялар, энергетика, тоо-кен, эркин соода зоналары, санариптик соода жана өз ара инвестициялар аркылуу тереңдетилүүдө.
