ЮНЕСКОнун 15-декабрды Дүйнөлүк түрк тилдеринин күнү деп белгилөө чечими окумуштуулар жана лидерлер тарабынан түрк тилдүү элдердин жалпы тилдик жана цивилизациялык мурастарын расмий эл аралык таанууга көтөргөн тарыхый учур катары бааланды.

ЮНЕСКОнун Самарканддагы 43-Жалпы конференциясында бекитилген бул чечим Түркиянын жетекчилиги астында Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана Өзбекстан тарабынан биргелешип колдоого алынган орток демилгенин негизинде кабыл алынды.

Демилгени 26 өлкө бекитип; байкоочулар муну геосаясаттын айланасында гана эмес, маданият жана тилдин айланасында да жетишилген өзгөчө дипломатиялык шайкештик катары сыпатташууда.

Стамбулдагы Ибн Халдун университетинин эл аралык мамилелер жана Евразия боюнча адиси Яшар Сары бул күн "Түрк дүйнөсү үчүн бир нече фундаменталдык өлчөмдөрдө маанилүү" экенин айтып, бул чечим "эл аралык деңгээлде жетишилген ири дипломатиялык ийгиликти" билдиргенин кошумчалады.

Сарынын айтымында, чечим түрк тилдери үй-бүлөсүнүн жана анын ар кандай тармактарынын "универсалдуу маданий баалуулук" катары дүйнөлүк деңгээлде таанылышын көрсөтүп турат, ошол эле учурда түрк мамлекеттеринин билим берүү, илим, искусство жана маданиятты сактоо жаатындагы кызматташуусун бекемдейт.

Борбордук Азиядан Чыгыш Европага жана Кавказдан Жакынкы Чыгышка чейин созулган кеңири географиялык аймакта 200 миллиондон ашык адам түрк тилдеринде сүйлөйт.

Бирок Сары жана башка окумуштуулар бул тилдердин маанисин сан менен гана чектеп коюуга болбой турганын баса белгилешет.

15-декабрдагы шайлоо символикалык деп эсептелет; 1893-жылы ушул күнү даниялык тилчи Вильгельм Томсен Орхон жазууларын чечмелеген.

Жашаган коомдордун көрүнүшү

Яшар Сарынын айтымында, Орхон жазмаларына негизделген байкоолор Түркиянын кеңири түрк тилдер үй-бүлөсүндөгү терең маданий жана тарыхый тамырларын гана баса белгилебестен, түрк тилинин глобалдык көрүнүшүн да жогорулатат — муну ал "Түркиянын маданий дипломатиясындагы маанилүү кадам" деп мүнөздөйт.

Сегизинчи кылымга таандык жазмалар түрк тилдеринин жалпы келип чыгышын ачып, заманбап түркологиялык изилдөөлөрүнүн башталышын ишара кылат.

Түрк тилинин эң байыркы каттоолору деп эсептелген бул жазуулар 1300 жылдан ашык убакытка созулган жазма салттын бар экендигин көрсөтүп турат.

Жарыя бир гана тарыхый көз караш менен каралбайт.

"Мен Дүйнөлүк түрк тилдеринин күнүн жөн гана календардагы жөнөкөй жазуу катары көрбөйм", - дейт Стамбулдагы Мармара университетинин доценти жана түрк дүйнөсүн изилдөөчү Башак Кузакчы бул сөздөрдү TRT World менен бөлүшүп.

Кузакчы түрк тилдери жөн гана сөздөрдүн жыйындысы эмес экенин баса белгилейт; алар кылымдар бою шаарларды курган, мамлекеттерди негиздеген жана идеяларды жараткан коомдордун тирүү көрүнүшү.

Борбордук Азиядан Балканга чейинки географияда "адамдар бири-бирин тааныбашы мүмкүн, бирок алардын сөздөрү бири-бирин таанычу", - дейт. Кузакчынын айтымында, жаңы эл аралык күндүн заманбап мааниси бир гана эскерүүдө эмес, ошондой эле үзгүлтүксүздүктү камсыз кылууда. Кузакчы түрк тилдери "жаңы муундар тарабынан жашап, өнүгүп жана кайра калыптанып жатканын" кошумчалайт.

Кузакчынын айтымына караганда, эң конкреттүү мисалдардын бири - Түрк мамлекеттери уюмунун алкагында ишке ашырылган Жалпы алфавит демилгеси. Ал бул аракет көп учурда техникалык талкуу катары туура эмес түшүнүлүп жатканын баса белгилейт: "Жөн гана жазуу системаларынын маселеси эмес; жалпы эс тутумду көрүнүктүү, жеткиликтүү жана туруктуу кылуу эрки".

Чоң мүмкүнчүлүк

Кузакчынын айтымында, мамлекет башчыларынын деңгээлинде жалпы алфавиттин кабыл алынышы маданий биримдиктин стратегиялык максатка айланганын көрсөтүп турат.

Самарканддагы ошол эле саммит адабиятты бириктирүүчү күч катары да алдыга койду. Кузакчы Чыңгыз Айтматовдун Түрк дүйнөсүнүн жалпы адабий инсаны катары даңазаланышын айтып; аны "бир эле аймактын жазуучусу" катары эмес, жалпы аң-сезимдин, жалпы кайгынын жана жалпы үмүттүн ээси катары сыпаттоодо.

Ал кошумчалагандай, Айтматовдун чыгармаларынын Түркия Республикасынын Президенти тарабынан сунушталганы тил жана адабияттын символикалык түрдө гана эмес, мамлекеттик деңгээлдеги көз караш менен да кабыл алынганын көрсөтүп турат.

Маданий көрүнүктүүлүк баяндоо күчүнө барган сайын көз каранды болуп бараткан глобалдык чөйрөдө Сары да, Кузакчы да алдыда чоң мүмкүнчүлүктөрдү көрүшөт.

Яшар Сары академиялык изилдөөлөрдү кеңейтүүгө жана билим берүү жаатындагы кызматташтыктын артканына көңүл бурса, Башак Кузакчы түрк тилдеринин кеңири аудиторияга жетүү жолдору катары жаш муундар тарабынан түзүлгөн даректүү тасмаларды, академиялык жетишкендиктерди жана санариптик контентти баса белгилейт.

Яшар Сары Дүйнөлүк түрк тили үй-бүлөсү күнүн түрк цивилизациясынын өздүгүнүн ырааттуу глобалдык маданий күч катары расмий түрдө эл аралык таанылышын символдоштурган күн катары сыпаттайт.

Ал эми Кузакчы: "Тил өтмүштөн мураска калган калдык эмес; келечекке алып барылуучу жоопкерчилик. Эс тутумун сактап калган коомдор өз жолунан адашпайт", - дейт.