Иран саясатындагы эң таасирдүү, бирок анча көрүнбөгөн фигуралардын бири деп эсептелген дин кызматкери Мүжтеба Хаменеи АКШнын жана Израилдин аба соккусунан улам атасынын каза болушунан кийин өлкөнүн жаңы Жогорку лидери болуп дайындалды.
56 жаштагы дин кызматкери Конституцияга ылайык, өлкөнүн эң жогорку саясий жана диний бийлигин дайындоого жооптуу болгон 88 мүчөдөн турган Эксперттер Ассамблеясы тарабынан шайланды.
Бул кызматка дайындалышы менен Мүжтеба 1979-жылдагы революциядан берки Ирандын үчүнчү Жогорку лидери болуп калды, ал аймактык чыр-чатактар жана ички белгисиздик мезгилинде кызматка киришти.
Балалыгы жана үй-бүлөлүк тарыхы
Можтаба 1969-жылы 8-сентябрда өлкөнүн түндүк-чыгышындагы ири диний борбор болгон Мешхедде төрөлгөн. Ал бир жума мурун АКШ менен Израилдин аба соккусунан каза болгон Али Хаменеинин экинчи уулу жана дин кызматкери Жавад Хаменеинин небереси.
Саясий жактан курч чөйрөдө чоңойгон Мүжтеба атасынын өлкөнүн негизги инсандарынын бирине айланганына, кийинчерээк президенттик кызматтан кийин Жогорку лидердин ролун аткарганына күбө болгон.
Мүжтеба консервативдүү саясатчы жана парламенттин мурдагы спикери Голам-Али Хаддад-Аделдин кызы Захра Хаддад-Аделге үйлөнгөн; Хаддад-Адел учурда Ирандын алдыңкы маданий мекемелеринин бирин жетектейт.
Захра ошондой эле Тегерандагы Хаменеинин үй-бүлөсүнүн турак жай аймагына жасалган АКШ менен Израилдин чабуулунда каза болгондордун арасында болгон. Мүжтеба чабуулдан аман калган, бирок апасынан, эжесинен, кайын инисинен жана жээндеринен айрылган.
Билими жана диний окутуу
Көптөгөн ирандык дин кызматкерлери сыяктуу эле, Мүжтеба диний билимин шиит теологиясынын алдыңкы борбору болгон Кумда алган; Кум - өлкөнүн дин кызматкерлерин даярдаган медреселердин мекени.
Ирандык аналитиктердин айтымында, Мүжтеба карьерасынын көпчүлүк бөлүгүн Кум медреселеринде сабак берүү менен өткөргөн. Аларга медресе билиминин эң жогорку деңгээли деп эсептелген Дарс-е Хареж деп аталган жогорку юриспруденция (укук) курстары кирет.
Мүжтеба эч качан шайлоого катышкан эмес, бирок ондогон жылдар бою ал мурунку Жогорку лидердин жакын чөйрөсүндөгү абдан таасирдүү фигура деп эсептелип, Революциялык сакчылар (IRGC) менен терең байланыштарын сактап келген.
Анын ролу жана таасири
Эл аралык маалымат каражаттары көп учурда Хаменеини көшөгө артындагы таасири бар жашыруун фигура катары көрсөтүшөт. Анын коомчулукка көрүнүүсүнүн чектелүүлүгү бул түшүнүктү бекемдейт; ал кеңири коомдук сөздөр, интервьюлар же саясий манифесттер аркылуу ачык айтылган позицияга ээ эмес.
Мүжтебанын аты Ирандын саясий талкууларында, адатта президенттик шайлоолорго байланыштуу же ал кайсы талапкерлерди колдой тургандыгы жөнүндөгү божомолдордо, кээде пайда болуп турат.
Бирок, Мүжтеба коомдук саясий дебаттарга сейрек катышкан. Анын катышуусу көбүнчө расмий аземдер, улуттук эскерүү иш-чаралары жана Ирандын мамлекеттик маалымат каражаттары чагылдырган диний чогулуштар менен чектелген. Ал акыркы жолу кеңири нааразычылык акцияларынан кийин өкмөттү колдогон митингде көрүнгөн.
Ирандык маалыматтарга караганда, Мүжтеба 1980-жылдардын аягында, атасынын президенттиги учурунда Иран-Ирак согушуна да катышкан. Ал жаш кезинде ыктыярдуу бөлүктөргө кошулуп, аскердеги алгачкы тажрыйбасын баштаган.
Мураскорлук коркунучу астында
Мүжтеба Хаменеи азыркы Иран тарыхындагы эң коогалаңдуу мезгилдердин биринде өлкөнү жетектеп жатат.
Өткөөл мезгил Израилдин түздөн-түз коркунучтарынын көлөкөсүндө да жүрүп жатат; Израиль лидерлери Али Хаменеинин ордуна тандалган ар бир ирандык лидер өлтүрүлүүгө дуушар болорун билдиришти. Израилдин коргоо министри Израиль Кац X платформасында: «Ирандын террористтик режиминин Израилди жок кылуу, АКШга, эркин дүйнөгө жана аймактагы өлкөлөргө коркунуч келтирүү жана иран элин эзүү планын улантуу үчүн тандалган ар бир лидер, аты кандай болбосун жана кайда жашынбасын, сөзсүз түрдө өлтүрүлүүгө дуушар болот», - деп билдирди.
Бул коркунучтар мураскорлук процессинин айланасындагы өзгөчө кысымды баса белгилеп, Мүжтабаны Ирандын чек арасынан алда канча алыска созулган геосаясий чыр-чатактын борборуна коёт.
АКШнын Каржы министрлиги 2019-жылы Мүжтебага каршы санкцияларды киргизип, анын «атасынын кеңсесинде иштегенден башка эч кандай мамлекеттик кызматка шайланбаган же дайындалбаганына карабастан»диний лидерди «расмий түрдө» өкүлдүк кылганын белгилеген.
