Түркиянын Улуттук Чалгындоо Уюмунун (MİT) башчысы Ибрахим Калын Стамбулдагы Конгресс борборунда өтүп жаткан TRT World Forum 2026 форумунун алкагында «Эл аралык укук менен гуманитардык кыйроонун кесилишиндеги Газа» аттуу панелдик сессиянын алдында сөз сүйлөдү.

Быйыл 10-жолу уюштурулган форум «Борборлошпогон дүйнө: эрежелер күчүн жоготкондо ким лидерлик кылат?» деген темада өтүүдө.

Калын саясаттын адеп-ахлаксыз сокур, ал эми адеп-ахлак саясий жана социалдык бийликсиз алсыз болорун белгилеп, бүгүнкү дүйнөдөгү кырдаал бул чындыкты так көрсөтүп жатканын айтты.

Калын Газаны Палестина тарыхынын ажырагыс бөлүгү катары мүнөздөп, аны кеңири Палестина маселесинен бөлүп кароого болбой турганын белгиледи. Анын айтымында, Палестина үчүн күрөш адилеттүүлүк, кадыр-барк жана теңдик үчүн күрөштүн бир бөлүгү болуп саналат.

Калын бул күрөштүн бир гана "жер тилкеси" үчүн эмес экенине көңүл буруп, анын глобалдык жана универсалдуу баалуулуктар жана принциптер үчүн экенин да баса белгиледи.

Көп уюлдуу жаңы дүйнөлүк тартипти издөө

Калын дүйнөлүк тартип так максатсыз жана багытсыз өзгөрүп жатканын белгилеп, Батышка, өзгөчө АКШ менен Европага багытталган системадан көп уюлдуу дүйнөлүк тартипти издөөгө өтүү жүрүп жатканын айтты.

Анын айтымында, жаңы тартип кандай формада болору азырынча белгисиз.

«Альтернатива кандай болот? Жаңы дүйнөлүк тартиптин моралдык, укуктук жана гуманитардык принциптерин ким камсыздайт? Учурда башаламандык, белгисиздик жана күтүүсүз кырдаал өкүм сүрүүдө. Ал эми глобалдык башкаруу мурдагыдан да татаалдашып, жеткиликсиз болуп жатат», — деп кошумчалады Калын.

Калын саясий тартиптин кыйрашы жана моралдык жоопкерчиликтин жоголушу Палестинадагы кырдаалдан так көрүнүп жатканын белгиледи. Анын айтымында, бул жерде институттар менен эл аралык келишимдер гана эмес, жалпы адамзаттык баалуулуктар, моралдык принциптер жана эрежелер да кыйроого учурап жатат. Ошондой эле Газа маселесин Палестинанын тарыхынан жана эс-тутумунан бөлүп кароого болбой турганын айтты.

“Маселе Палестина эмес, маселе оккупация”

Калын «Палестина маселеси» деген терминдин туура эмес колдонулуп жатканына көңүл буруп, мындай деди: «Маселе Палестинада эмес, маселе оккупацияда. Тилекке каршы, бул түшүнүк күнүмдүк тилибиздин жана терминологиябыздын ажырагыс бөлүгүнө айланды. Биз дайыма “Палестина маселеси” деп айтабыз. Муну менен маселе палестиналыктарда тургандай түшүнүк жаралат. Бул туура эмес. Маселе — оккупацияда. Оккупация токтотулмайынча, Жакынкы Чыгышта чечим, тынчтык жана адилеттүүлүк болбойт».

Улуттук Чалгындоо Уюмунун башчысы Калын акыркы жылдары Палестина маселеси боюнча дүйнөлүк ойгонууга жана маалымдуулуктун жогорулашына көңүл буруп, Түркиянын Түркия, Катар жана Египет менен бирге Газадагы геноцидди жана кризисти токтотуу үчүн ортомчу катары эмне кылганын түшүндүрдү.

Калын эки мамлекеттүү чечим үчүн күрөштөн эч качан баш тартпай тургандарын баса белгилеп, мындай деди: «Аймакта тынчтык палестиналыктар 1967-жылдагы чек аралардын негизинде, борбору Чыгыш Кудс болгон өз мамлекетине ээ болгондо гана орной турганына ишенебиз. Палестиналыктар үчүн адилеттүүлүк ошондо гана камсыздалып, Израиль менен чыныгы тынчтыкка ошондо гана жетишүүгө болот».

«Палестина маселесине байланыштуу ойгонуунун жаңы доору башталды»

Чоң үмүтсүздүк, караңгылык, алсыздык, оору жана кыйынчылык өкүм сүргөн мезгилде күтүлбөгөн окуя болуп, караңгылыктын арасынан үмүт нуру жанганын белгилеген Калын Палестина маселесине байланыштуу жаңы ойгонуу доору башталганын жана Газадагы геноцид Израилдин «оккупациялоо, жер которууга мажбурлоо жана жин-шайтан катары көрсөтүү» саясатынын чыныгы жүзүн ачканын айтты.

Калын дүйнөлүк коомчулук өз үнүн көтөрө баштаганын жана бул процесстин өзүнөн-өзү өнүккөнүн белгилеп:«Муну эч ким эч кимге таңуулаган жок. Бул көрүнүш Европада, АКШда жана дүйнөнүн башка аймактарындагы чакан коомчулуктарда, мурда Палестина маселеси менен салттуу түрдө байланышта болбогон катмарлар арасында пайда болду. Натыйжада, көп убакыттан кийин Палестина маселеси дүйнөлүк аудиторияга жетти»,- деди.

«Палестинада тынчтык – бул биз жоготкон адеп-ахлактык жана саясий тартипти калыбына келтирүү дегенди билдирет».

Калын Газада жана Палестинада абалды жөнгө салуу кыйраган эл аралык тартиптин бөлүктөрүн кайра бириктирүүнүн башталышы болорун белгилеп, мындай деди:

«Балким, бул дүйнөлүк тартип жана аны менен кошо келген моралдык баалуулуктар жөнүндөгү түшүнүгүбүзгө, көз карашыбызга, моралдык жоопкерчилигибизге байланыштуу глобалдык өзгөрүүгө алып келиши мүмкүн. Демек, Палестинадагы тынчтык, ар-намыс жана эркиндик үчүн күрөш — чындыгында, бөлүнүп-жарылган дүйнөдө жоготкон моралдык жана саясий тартипти кайра калыбына келтирүү дегенди билдирет».

Калын бул күрөш бардыгы үчүн үмүттүн жана дем берүүнүн булагы болушу керектигин белгиледи. Ошондой эле Палестина аймактарында, андан соң Жакынкы Чыгыштын калган бөлүгүндө жана бүтүндөй дүйнөдө адилеттүүлүк аркылуу тынчтык орнотуу аракеттерин улантуунун зарылдыгын белгиледи.

Алдыда кыйынчылыктар көп экенин жана мунун оңой болбой турганын белгилеген Калын АКШ менен Израилдеги шайлоолордон кийинки саясий өзгөрүүлөр менен саясий кырдаалдын кандай калыптанарын көрүшөрүн айтты.

Калын Палестина маселеси боюнча жаңы саясий жөнгө салуу жана кайра куруу прооцессинин башталышы мүмкүн деген үмүттө экенин да кошумчалады.