Түркиянын тышкы иштер министри Хакан Фидан АКШ Иранга каршы операциясын Ирандын аскердик мүмкүнчүлүктөрүн алсыратуу менен чектеши керектигин жана режимди өзгөртүүгө багытталган ар кандай кадам аймак үчүн олуттуу коркунучтарды жаратаарын билдирди.
Шейшемби күнү TRT Haber телеканалына берген маегинде Фидан согуштун жүрүшүн калыптандыруучу эки негизги вариант бар экенин белгилеп: «Биринчиси - Ирандын аскердик мүмкүнчүлүктөрүн жок кылуу, экинчиси - режимди өзгөртүү. Операциянын узактыгы жана көлөмү сиз тандаган максатка жараша өзгөрөт. Афтершоктор да өзгөрөт. Америкалыктарды биринчи вариантта калтырабыз деп үмүттөнөлү»,-деди.
Ал ошондой эле дипломатиялык мейкиндик дагы эле мүмкүн экенин белгилеп, Ирандын жетекчилиги астындагы окуялар согушту токтотууга мүмкүнчүлүк түзүшү мүмкүн экенин айтты. Фидан: «Мындай шарттарда жолугушуу чындыгында мүмкүн», - деп айтып, Тегерандагы жаңы жетекчилик согушту токтотууга мүмкүнчүлүк түзө алат деп ишенерин кошумчалады.
Аймактык жайылуу боюнча кооптонуулар
Фидан Ирандын азыркы чыр-чатактагы стратегиясы кеңири аймакты согушка түртүү коркунучун жаратаарын айтып, Тегерандын соодалашуу тыйыны катары Перс булуңундагы энергетикалык инфраструктураны бутага алышын айыптады.
Жакынкы Чыгыш «өтө оор күндөрдөн» өтүп жатканын баса белгилеп, жаңжалдын кесепеттери Иран менен гана чектелбестигин айткан Фидан: «Албетте, согуштун кесепеттерин карасак, ал Иран менен гана чектелбейт. Биз көптөн бери алдын ала айткандай, ал бүткүл аймакка жайылып баратат»,- деп кошумчалады.
Фидан Тегеран өзүнө каршы акыркы чабуулду баалаган сайын «Эгер мен кетсем, аймакты өзүм менен кошо ала кетем» деген стратегия менен иш алып барып жатканын белгилеп, Перс булуңундагы өлкөлөрдүн энергетикалык инфраструктурасына кол салууларга токтолду.
Фидан көптөгөн Перс булуңундагы өлкөлөр согуштун чыгышына жол бербөө үчүн көп аракет кылганын айтып, Катардын премьер-министри жана тышкы иштер министри чабуулга бир саат калганга чейин согуштун алдын алуу үчүн катуу иштегенин белгиледи. Ошого карабастан, Ирандын ортомчу өлкөлөрдү - Оманды, Катарды, Кувейтти, Бахрейнди, Сауд Арабиясын, Бириккен Араб Эмирликтерин жана Иорданияны туш келди бомбалашы, анын ою боюнча, өтө туура эмес стратегия болгонун айтты. Ал ошондой эле бул өлкөлөрдүн айрымдары нейтралдуу бойдон калып, аба мейкиндигин же базаларын колдонууга уруксат бербегенин белгиледи.
Координацияланган дипломатияга чакыруу
Фидан аймактык жана эл аралык тараптар тыгыз кеңешип, Түркиядан кантип улантуу керектиги боюнча баа берүүнү көп сурап жатканын айтты. Ал Түркиянын позициясы ачык экенин жана согуштан улам аймактын андан ары начарлашына жол бербөө үчүн бардык күч-аракет жумшалышы керектигин билдирди.
«Айрыкча, Израилди токтото турган актер болгондуктан Америкага айрым маселелерди абдан так түшүндүрүү керек», - деп айткан Фидан, буга кошумча: «Мүмкүн болгон сценарийлерден жабыркаган өлкөлөр: Перс булуңу өлкөлөрү, Түркия жана Европа өлкөлөрү», - деди.
Фидандын айтымында, бул өлкөлөр интенсивдүү консультацияларды өткөрүп жатышат жана Түркия бул дипломатиялык агымдын борборунда турат. Ал чыр-чатакты чектөө боюнча жамааттык мамилени координациялоо аракеттерин баса белгилеп: «Азыр бул өлкөлөрдүн арасында пикир алмашуу агымы бар. Биз бул талкуулардын баарынын борборунда турабыз», - деди.
«Израиль эбегейсиз кысым көрсөтүп жатат»
Фидан сүйлөшүүлөр кыйраса, аны согуш аркылуу эмес, АКШ расмий түрдө токтотушу керектигин айтып, мындай деп кошумчалады: «Анткени ирандыктар ордуна бир нерсе берүүнүн ордуна белгилүү бир нерселерди сурап жатышат. Бул нерселерди берүү мүмкүнбү же жокпу деген маселе бир топ убакытты талап кылат. Америкалыктар да аскердик күчтөрдүн көбөйүшүнөн улам убакыт кысымына кабылууда. Башка жагынан алганда, Израиль эбегейсиз кысым көрсөтүп жатат. Эгерде ирандыктар президент Трамп туш болгон чечим кабыл алуу кысымын чындап түшүнүп, ага алдын ала бир нерсе беришсе, Израилдин кысымы мынчалык натыйжалуу болмок эмес деп эсептейм».
Согушту болтурбоо үчүн интенсивдүү дипломатия
Тышкы иштер министри ошондой эле согуш жакындап калган январь айында жүргүзүлгөн интенсивдүү дипломатия жөнүндө маалымат берди. Фидан 27-январда президент Режеп Таййип Эрдоган менен АКШнын президенти Дональд Трамптын ортосундагы телефон сүйлөшүүсүн «тарыхый» деп атап, ал Вашингтон аскердик аракеттерди жасоо боюнча чечим кабыл алуу алдында турган учурда болгонун айтты.
Фидан үч күндөн кийин Ирандын тышкы иштер министри Аббас Аракчини Стамбулда тосуп алганын жана Түркия сүйлөшүүлөр үчүн жаңы алкак сунуштаганын, бул процесс боюнча төмөнкүлөрдү кошумчалаганын билдирди: «Америкалыктар ирандыктарга бир эле учурда төрт маселени таңуулап, маселени ушундай жол менен чечүүнү каалашкан. Ирандыктар муну каалаган эмес. Биз: «Силер экөөнү талкуулагыла, биз аймактык өлкөлөр катары калган экөөнү талкуулайбыз», - дедик. Чындыгында биз алдын ала ушундай сүйлөшүү архитектурасын түзгөнбүз. Муну америкалыктарга түшүндүргөнүбүздө, алар: «Макул», - дешти. Алар чындыгында: «Биз дароо келе алабыз», - дешти. Ирандык министр: «Мен барып, муну өзүмдүн чечим кабыл алуучу органдарым менен кеңешейин», - деди. Акыры, ирандыктар барып, өздөрүнүн чечим кабыл алуучу органдары аркылуу карап чыгып, эски форматка кайтып келишти».
Фидан бул дипломатиялык аракет согуш мүмкүнчүлүгүн бир нече жумага кийинкиге калтырганын билдирди. Сүйлөшүүлөр февраль айынын аягында Оманда, андан кийин Женевада улантылды, бирок чыр-чатак 28-февралда башталды.
Ишемби күнү Израиль менен АКШнын аба соккуларынан 786 адам, анын ичинде Ирандын жогорку лидери Али Хаменеи жана көптөгөн жаш кыздар каза болгону кабарланган.
Тегеран Перс булуңундагы мамлекеттердеги АКШ менен байланышкан объектилерге дрон жана ракеталык соккулар менен жооп кайтарды; бул чабуулдардан бир нече адам каза болуп, алты америкалык аскер каза болуп, дагы көптөгөн адамдар жарадар болушту.
