Түркиянын Коммуникация башкармалагынын башчысы Бурханеттин Дуран ишемби күнү согуштар мындан ары физикалык согуш талаалары менен гана чектелбестен, азыр баяндоо, санариптик платформалар жана кабылдоону башкаруу аркылуу жүргүзүлүп жатканын билдирди.

Катардын Доха шаарында өткөн 17-Аль-Жазира форумунун ачылышында сөз сүйлөгөн Дуран иш-чаранын негизги темасы «Палестина күрөшү жана көп полярдуу дүйнөнүн пайда болушунун контекстиндеги күчтөрдүн аймактык тең салмактуулугунун» катышуучулары Израилдин Газага каршы согушунун кыйратуучу чындыгы менен беттешкени сыяктуу эле эл аралык системанын тереңирээк трансформациясы менен күрөшүүгө чакырган алкак катары кызмат кылаарын баса белгиледи.

Дуран: «20 жылдан ашык убакыттан бери бизге дүйнө өткөөл мезгилде, биз бир глобалдык тартиптен экинчисине өтүп жатабыз деп айтылып келет. Бүгүнкү күндө бул баяндоо жетишсиз. Дүйнө өткөөл мезгилде гана эмес, ал өткөөл мезгилди аяктады», - деди.

Дуран согуштан кийинки эл аралык системаны бир кезде түзүп келген божомолдор кулап, кабыл алынган жүрүм-турумду аныктаган нормалар алсырап, пандемиялар глобалдык башкаруунун морттугун ачып, геноцид эл аралык саясаттын борборуна өзгөчө кырдаал катары эмес, чыдамдуу чындык катары кайтып келгенин билдирди.

Бурханеттин Дуран бул трагедиялардын алдын алуу үчүн түзүлгөн эл аралык институттар коомчулуктун көз алдында бир нече жолу жана структуралык жактан ийгиликсиз болуп, эл аралык система азыр майдалануу, атаандаштык жана институттук чарчоо менен мүнөздөлүп жатканын белгиледи. Дуран: «Улуу державалардын атаандаштыгы глобалдык күн тартибинде барган сайын үстөмдүк кылып, бул чөйрөдө белгисиздик структуралык чындыкка айланды», - деди.

Тартиптин негизги принциби: Адилеттүүлүк

Бул доорду түп-тамырынан айырмалап турган нерсе «маалыматтык согуштун чыр-чатактын логикасына толук интеграцияланышы» экенин белгилеген коммуникация башчысы Дуран: «Согуштар мындан ары физикалык согуш талаалары менен гана чектелбейт; алар баяндоо, санариптик платформалар жана кабылдоону башкаруу аркылуу жүргүзүлөт», - деди.

Коммуникация башкармалыгынын башчысы Дуран технологиялык компаниялар, платформа ээлери жана алгоритм дизайнерлери демократиялык жоопкерчиликсиз саясий натыйжаларды калыптандырууга жөндөмдүү күчтүү мамлекеттик эмес актерлор катары пайда болгонун айтып, сөзүн улантты:«Алгоритмдик башкаруу үстөмдүктүн жаңы формасын киргизди. Ал эмне көрүнүп, эмне ишенимдүү жана эмне жок экенин аныктайт. Бул жерде биз негизги суроого туш болушубуз керек: Иерархия кулаганда, институттар алсыраганда жана күч майдаланганда, кайсы принцип тартипти камсыздай алат? Жооп - адилеттүүлүк. Жөн гана моралдык умтулуу катары эмес, саясий тартиптин жөнгө салуучу принциби катары. Адилеттүүлүк легитимдүүлүктү жаратат. Адилеттүүлүк бар жерде тартип таңууланбай, ички дүйнөгө сиңет».

Коммуникация башкармалыгынын башчысы адилеттүүлүк чындыксыз жашай албастыгын жана чындык аны коргогон шарттарсыз жашай албастыгын баса белгиледи.

Тартылуу күчү борбору

Дуран аймак чындык менен адилеттүүлүктү байланыштырган цивилизациялык мураска ээ экенин кошумчалап: «Аль-Фарабиден Ибн Халдунга чейин биздин интеллектуалдык салтыбыз бизге цивилизациялар үстөмдүк аркылуу эмес, мыйзамдуулук, биримдик жана ахлактык максат аркылуу жашайт деп үйрөтөт»,-деди.

Дуран Жакынкы Чыгыш учурда бир нече жана бири-бирине дал келген кризистерди башынан өткөрүп жатканын белгилеп, оордук борбору жылганын жана таасир эми аскердик жактан гана өлчөнбөй, «экономикалык мүмкүнчүлүктөр, дипломатиялык желелер, кайра куруу күчү жана коалиция түзүү жөндөмү» менен аныкталаарын белгиледи.

Коммуникация башчысы Дуран коопсуздук менен гуманитардык жардамдын ортосундагы чек аралар кулаганын жана гуманитардык кризистер эми жөн гана согуштарды коштоп жүрбөстөн, алардын стратегиялык натыйжаларын калыптандыраарын билдирди.

Башка жагынан алганда, Дуран аймактык актерлор азыр болуп көрбөгөндөй дипломатиялык жана экономикалык мүмкүнчүлүктөргө ээ болсо да, координациялоо негизги кыйынчылык бойдон калууда деп белгилеп: «Жамааттык аракеттерсиз жеке күч туруктуу ырааттуулукту түзө албайт»,-деп кошумчалады.

Согуштар ок атышууну токтотуу аркылуу гана эмес, башкаруу келишимдери, кайра куруу алкактары жана саясий каражаттар аркылуу да аяктай турганын айткан Дуран: «Түркиянын көз карашы аймактык кожоюндук принцибине негизделген. Бул жергиликтүү актерлорго артыкчылык берген, аймактык дипломатияны иштеткен жана жамааттык мүмкүнчүлүктөрдү бекемдеген стратегиялык алкак. Аймактык көйгөйлөр аймактык чечимдерди талап кылат», - деди.

Коммуникация башкармалыгынын башчысы Дуран: «Эгерде аймактык актерлор өз чыр-чатактарын башкара албаса, алар жергиликтүү бойдон калышпайт, алар глобалдык анархиянын отунуна айланат», - деп билдирип, бул жагынан алганда, аймак мындан ары эл аралык системанын кризисинен жабыркабастан, бул кризисти жеңилдетүү же тереңдетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ экенин баса белгиледи.

Аймактагы кризистер «болжол менен болуп көрбөгөндөй кооптуулук толкунуна» алып келгенин белгилеген Дуран: «Бул кооптуулук аскердик чыр-чатактарды, гуманитардык кырсыктарды, экономикалык кысымды, маалыматтык согушту жана саясий поляризацияны камтыйт. Коопсуздуктун бул толкуну Газада эң ачык көрүнүп турат: Массалык кыйроо, терең травма, геноцид жана гуманитардык кыйроо», - деди.

Ал аймактык жана Перс булуңундагы өлкөлөрдү үч артыкчылыктуу багыттын айланасында биригүүгө чакырды: согушту токтотуу, ар кандай түрдөгү жер которуулардын алдын алуу жана кайра куруу иштерин саясий жактан туруктуулукка, туруктуу ырааттуулукка жана коргоого байланыштыруу.

Түркиянын глобалдык тынчтыкка жана аймактык коопсуздукка карай кадамдары

Дуран Түркиянын глобалдык тынчтыкка салым кошуу үчүн конкреттүү кадамдарды жасаганын баса белгилеп, аймактык өлкөлөрдү бул жоопкерчиликти бөлүшүүгө чакырып, «туруктуулукка инклюзивдүү кызматташтык, өз ара ишеним жана жамааттык акылмандык аркылуу гана жетишүүгө болот» деп баса белгиледи.

Азербайжан менен Армениянын ортосундагы нормалдаштыруу процесси, Орусия менен Украинанын ортосундагы дан коридору жана Түркиянын Иран кризисиндеги көмөктөшүүчү ролу сыяктуу мисалдарды келтирген Дуран жаңы аймактык коопсуздук архитектурасын түзүүгө чакырды жана ал тышкы коркунучтарга каршы биргелешкен мүмкүнчүлүктөрдү да түзүшү керектигин билдирди.

Бурханеттин Дуран: «Биз аймагыбызда пайда болуп жаткан тобокелдиктердин жана кооптуулуктардын жаңы толкунуна каршы ар кандай кызматташтык механизмдерин түзүүгө салым кошуп жатабыз. Ушул аракеттердин баары менен биз өзүбүздүн билим базабызды жана дипломатиялык экосистемабызды түзүүнү көздөйбүз. Биз бул экосистема аймагыбыздын реалдуулуктарын чагылдырышын, жамааттык акылмандыкты жайылтышын жана тең салмактуу глобалдык тартиптин пайда болушуна салым кошуусун каалайбыз», - деди.

«Биздин аймак өз окуясынын ээлигин кайтарып алышы керек»

Коммуникация башкармалыгынын башчысы Дуран: «Баяндоо - бул күч. Ал маанини аныктайт жана тартипти калыптандырат. Биздин аймак өзүнүн окуясынын ээлигин кайтарып алышы керек, өзүн мифтештирүү үчүн эмес, глобалдык төңкөрүш учурунда өзүнүн цивилизациялык миссиясын так жана ишенимдүү түрдө билдирүү үчүн», - деди.

Президент Режеп Таййип Эрдогандын «адилеттүү дүйнө» чакырыгына токтолгон Дуран: «Бул жөн гана үмүттүн жарыясы эмес. Бул стратегиялык горизонт, адилеттүүлүк аң-сезимдүү түрдө курулушу керек деген ишеним», - деди.

Дуран ошондой эле: «Бул үчүн чек аралар аралык кызматташтык, алгоритмдик үстөмдүккө каршы туруу, чындыкты коргоо, адилеттүүлүктү калыбына келтирүү жана кадыр-баркка жана мыйзамдуулукка негизделген жаңы глобалдык тартипти элестетүү үчүн кайраттуулук талап кылынат», - деп билдирди.

Дуран баяндамасын мындай сөздөр менен жыйынтыктады: «Чындык ушундайча адилеттүүлүккө айланат. Дал ушундайча адилеттүүлүк тартипке айланат. Жана ушундайча мурда сөз болгон аймак өзү үчүн сүйлөгөн аймакка айланат».