Израиль менен ХАМАСтын ортосундагы ок атышпоо келишиминен кийин, эми Газа тилкесиндеги согушту токтотуп, узак мөөнөттүү туруктуулукту камсыз кылууга багытталган тынчтык планынын кийинки баскычына көңүл бурулууда.
Жума күнү Израиль менен ХАМАСтын ортосундагы ок атышууну токтотуу келишиминин негизинде бомбалоо токтоп, Израилдин аскерлери Газадан чыгып кетти.
Азырынча, палестиналык каршылык көрсөтүүчү ХАМАС кыймылы 20 израилдик туткунду бошотуп, анын ордуна палестиналык туткундар менен камактагыларды алмашты. Ошондой эле, эки жылдык согуштан кийин Палестина аймагына гуманитардык жардам киргизиле баштады.
Дүйшөмбү күнү Египет, Катар жана Түркия АКШнын президенти Дональд Трамп менен биргеликте Египеттин Шарм-эль-Шейх шаарында өткөн эл аралык саммитте Газа тилкесиндеги ок атышууну токтотуу келишимине кол коюшту.
Тынчтык планы бир нече этаптан турат жана ар бир этапта олуттуу тоскоолдуктар бар.
Үч этап деген эмне?
Учурдагы этапта эки тараптуу ок атышууну токтотуу, израилдик туткундарды жана палестиналык камактагыларды бошотуу, ошондой эле гуманитардык жардамдын жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү каралган. Эл аралык ортомчулар бул этап ишке ашып жатканын, бирок ишенимдин аздыгынан абал дагы эле аялуу экенин белгилешет.
Экинчи этап, эң кыйын деп эсептелген, ХАМАСтын аскердик инфраструктурасын, анын ичинде ракеталык кампаларды жана жер астындагы туннелдерди демонтаждоону камтыйт. ХАМАСтын жоокерлерине куралдарын таштоо шарты менен мунапыс же чет өлкөгө коопсуз өтүү сунушталышы мүмкүн.
Күч боштугунун алдын алуу үчүн араб мамлекеттеринин жана НАТО союздаштарынын аскерлеринен турган көп улуттуу тынчтык күчтөрү негизги аймактарды коргоо жана өтүү процессин көзөмөлдөө үчүн жайгаштырылат. Израилдин аскерлери эл аралык күчтөрдүн ордуна акырындык менен чыгып кетиши күтүлүүдө.
Израиль ХАМАСтын куралсыздандырылышын камсыздоону кааласа, ХАМАС Израилдин Газадан толук чыгып кетишин жана согушту кайра баштоого жол берилбешин талап кылууда. ХАМАС бул үчүн Трамптын толук чыгуу боюнча кепилдиктерине ишенерин билдирүүдө.
Трамп тарабынан сунушталган 20 пункттан турган баштапкы план Израилдин Газа менен чек арасынын боюна тар тилке калтырып, ошондой эле Египет менен Газанын чек арасындагы Филадельфия коридорун кармап турууну караган. Израиль бул аймактарды ХАМАС куралсызданмайынча өткөрүп бериши күмөн.
Ошол эле учурда, Газадагы согуштан кийинки өкмөттү ХАМАСтын башкаруусунун ордуна түзүү керек. Бул ишке ашмайынча, калыбына келтирүү иштери башталбайт жана Газадагы эки миллиондон ашуун адамдын жашоосу оор бойдон кала берет.
Эки тараптын ортосунда ишеним жок болгондуктан, кепилдердин басымы абдан маанилүү. Бул маселелердин бири үзгүлтүккө учураса, бүтүндөй процесс бузулуп, Израиль Газаны кайра талкалоо кыймылын башташы мүмкүн.
Трамптын планына ылайык, Газада араб мамлекеттери жетектеген эл аралык коопсуздук күчтөрү жана Египет менен Иордания тарабынан машыктырылган палестиналык полиция жайгаштырылат. Израилдик күчтөр бул күчтөр жайгашкан сайын аймактардан чыгып кетет.
Эгерде куралсыздандыруу ийгиликтүү болсо, көңүл үчүнчү этапка бурулат, анда Газанын талкаланган инфраструктурасын калыбына келтирүү иштери башталат. Эл аралык донорлордон, анын ичинде Европа Биримдиги, Перс булуңу мамлекеттери жана АКШдан миллиарддаган жардам келиши күтүлүүдө.
Калыбына келтирүү иштерин башкаруу үчүн нейтралдуу убактылуу башкаруу түзүлүп, кийинчерээк Палестина бийлигине же Газа менен Батыш Шерианы бириктирген реформаланган башкаруу органына өткөрүлүп берилет.
Кээ бир негизги оюнчулар эмне деп жатышат?
АКШнын мамлекеттик катчысы Марко Рубио ок атышуунун биринчи этабы ишке ашып жатканын, бирок эң оор иштер эми башталарын айтты. Израилдин премьер-министри Биньямин Нетаньяху коопсуздукка берилгендигин ырастап, тынчтыкты сактоо үчүн ХАМАС куралсыздандырылышы керектигин билдирди.
Түркиянын президенти Режеп Таййип Эрдоган Газада туруктуу тынчтык эки мамлекеттүү чечим менен гана мүмкүн экенин белгилеп, гуманитардык жардамдын үзгүлтүксүз жеткирилишин жана калыбына келтирүү иштеринин тез арада башталышын талап кылды.
Египеттин президенти Абдель Фаттах ас-Сиси Шарм-эль-Шейхтеги саммитте дүйнө лидерлерине кайрылып, Трамптын сунушу бул аймактагы тынчтык үчүн "акыркы мүмкүнчүлүк" экенин айтты.
Бириккен Улуттар Уюмунун башкы катчысы өзүнүн өкүлү аркылуу тараткан билдирүүсүндө гуманитардык жардамдын тез жана тоскоолдуксуз жеткирилишин талап кылып, "согуш биротоло токтошу керек" деп белгиледи.
Учурдагы тынчтык планы ок атышууну токтотуу жана стабилдештирүүгө багытталган, бирок палестиналык мамлекеттүүлүк жана акыркы статус боюнча сүйлөшүүлөрдү негизинен четке калтырат. Көптөгөн эксперттер бул этаптуу ыкманы эки мамлекеттүү чечим боюнча сүйлөшүүлөрдү жандандыруунун зарыл кадамы деп эсептешет.
Бирок, ХАМАСты куралсыздандыруу реалдуу эмес болушу мүмкүн деген сын-пикирлер айтылууда, ошондой эле Газадагы эл сырттан таңууланган бийликти кабыл алабы деген суроолор бар.
Каржылоо жана координация дагы чоң көйгөй бойдон калууда, ошондой эле жаңжалдын кайрадан тутанып кетүү коркунучу бар. Ошого карабастан, эл аралык оюнчулар бул этаптуу ыкманы Газаны стабилдештирүү жана согуш менен гуманитардык кризистин туңгуюгун чечүү үчүн акыркы жылдардагы эң жакшы мүмкүнчүлүк деп эсептешет.
