Жакынкы Чыгыштагы мурунку чыр-чатактар ​​сыяктуу эле, Ирандагы уланып жаткан согуш Түркиянын аскердик, дипломатиялык жана экономикалык чөйрөлөрдөгү уникалдуу позициясын кайрадан көңүл чордонуна чыгарды. Аналитиктердин айтымында, Анкара бул тармактардагы мүмкүнчүлүктөрүнөн улам кризисти чечүүдө маанилүү роль ойной алат.

Америка Кошмо Штаттарынын (АКШ) Жакынкы Чыгышта кеминде 19 аскердик базасы бар, алардын көпчүлүгү Бахрейн, Кувейт, Катар, Сауд Арабиясы жана Бириккен Араб Эмирликтери (БАЭ) сыяктуу энергетикалык ресурстарга бай өлкөлөрдө жайгашкан.

Американын аймактагы күчтүү аскердик катышуусуна жана өнүккөн коргонуу системаларына карабастан, бул өлкөлөрдүн баары, Иордания жана Ирак менен бирге, АКШнын базаларына багытталган Ирандын ракеталык чабуулдарына туш болушту.

Ирандын баллистикалык ракеталары жана учкучсуз учуучу аппараттары Перс булуңундагы шаарларды бутага алса, НАТОнун мүчөсү жана күчтүү армияга ээ болгон араб эмес Жакынкы Чыгыш өлкөсү катары Түркия ушундай эле чабуулдарга туш болгон жок. Түркияга багытталган бир ракета Түркиянын аба мейкиндигине киргенге чейин Жер Ортолук деңизинде НАТОнун коргонуу системасы тарабынан атып түшүрүлдү.

Ошол эле учурда, Түркия кризистин күчөшүнө жол бербөөгө умтулган нейтралдуу күч катары өз позициясын бекемдеди. 

Түркиянын президенти Режеп Таййип Эрдоган Ирандын жогорку лидери Али Хаменеинин Израилдин аскердик чабуулунан каза болушунан кийин Тегеранга көңүл айтты. Эрдоган ошондой эле Ирандын Перс булуңундагы өлкөлөргө жасаган чабуулдарын кабыл алынгыс деп атап, аймак «кагылышуу айлампасына» тартылышы мүмкүн экенин эскертти.

ТийиштүүTRT Кыргызча - Эрдоган: «Түркия «тынчтыкка багытталган дипломатия» аркылуу көйгөйлөрдү чечүүгө аракет кылууда»

Түркия согушуп жаткан тараптарды жаңжалды мүмкүн болушунча тезирээк токтотууга чакырып, АКШ менен Израилдин Иранга жасаган чабуулун эл аралык укукту «ачык бузуу» деп мүнөздөдү.

Украина жаңжалында да нейтралдуу саясатты сактап, дипломатиялык аракеттерди көрүп келген Анкара согушту токтотуу үчүн АКШ менен Ирандын ортосунда ортомчулук кылууну сунуштады.

Акыл-эстин үнү

Анкарадагы Иран изилдөөлөр борборунун изилдөөчүсү Орал Тога Түркия согушту токтотуу үчүн бардык күч-аракетин жумшаганын жана жумшай берерин айтты.

«Түркия согушту токтотуу үчүн бардык күч-аракетин жумшады жана жумшай берет. Бул этаптагы биринчи максат - ок атышууну токтотуу. Кандай гана жагдай болбосун, Түркия ар дайым туруктуулукту колдогон стратегияны карманат», - деди Тога TRT World каналына.

Тога TRT World каналына Анкаранын Чыгыш Африкадан Украинадагы согушка чейинки көптөгөн кризистерде ортомчулук кылуу тажрыйбасына ээ экенин, бирок Жакынкы Чыгышка жайылып, үч башка державаны камтыган азыркы согуштун масштабы тараптардын сүйлөшүүгө эрктүү болушун талап кылаарын айтты.

НАТОнун мүчөсү болгонуна карабастан, Түркия Украинадагы согушта тарапсыз позицияны ээлеп, Москва менен болгон мамилесин сактоого аракет кылган. Адистердин айтымында, Израилдин Иран менен аскердик жаңжалды баштоодогу ролу Анкараны мурдагыдай эле тарапсыз мамилени кабыл алууга түрттү.

Улуттук коргонуу университетинин академиги Өзгүр Көрпенин айтымында, Түркия Иранга каршы позицияны ээлегиси келбейт.

«Түркия тарыхый жана маданий байланыштары күчтүү болгон өлкөнүн башынан өткөрүп жаткан бактысыз окуя үчүн жооптуу тараптардын бири болгусу келбейт», - деди Көрпе TRT World каналына.

Көрпе Түркиянын позициясы Ирандын Анкарага карата жүрүм-турумуна жараша калыптанарын билдирди.

Түркиянын расмий билдирүүлөрү да ушул багытта экенин белгилеп, Көрпе TRT World каналына Анкара ошондуктан бейтараптыкты стратегия катары кабыл алганын жана аны уланта берерин айтты.

Академик Көрпе Түркия Украина согушундагыдай эле эл аралык кризистерде пассивдүү бейтараптык эмес, «активдүү бейтараптык» мамилесин кабыл ала аларын кошумчалады.

ТийиштүүTRT Кыргызча - Түркия президенти Путиндин Стамбулда тынчтык сүйлөшүүлөрүн кайра баштоо боюнча пикирин кубаттады

Көрпенин айтымында, Түркия согушка өзүнүн аймагы бутага алынганда гана аралаша алат. Бирок, бул тобокелчиликти согушуп жаткан тараптардын бири да ушул этапта кабыл алгысы келбей турганын айтты.

Кризис учурунда коопсуз жай

Адистердин айтымында, Түркиянын согушка каршы позициясы жана ортомчулук аракеттери, АКШнын Иракка басып киришинен тартып Сириядагы жарандык согушка чейинки көптөгөн кризистерде Анкаранын аймактык коопсуз жай болуу мүмкүнчүлүгүн көрсөтүп турат.

Түркия менен Ирандын ортосунда Асаддан кийинки Сириянын келечеги же Ливандагы Хизбулланын ролу сыяктуу маселелер боюнча саясий пикир келишпестиктер болгону менен, Анкара менен Тегерандын ортосундагы тарыхый байланыштар президент Эрдоганга Иран жетекчилиги менен натыйжалуураак баарлашууга мүмкүндүк берет.

Мурда Тегеранда Түркиянын аскердик атташеси болуп иштеген мурдагы түрк армиясынын офицери Өмер Өзгүл да ушул көз карашты колдойт.

«Ирандын Түркияга карата душмандык позицияны ээлөөсүнө эч кандай себеп жок. Мындай кадам Иран үчүн, айрыкча согуш стратегиялары жагынан олуттуу ката болот», - деди Өзгүл TRT World каналына.

Тога да Түркия чыр-чатактардан алыс коопсуз жай бойдон кала берерин билдирди.

Бул ыкма энергия экспортуна, азык-түлүк импортуна жана туризм кирешелерине көз каранды болгон Перс булуңу өлкөлөрү үчүн да жарактуу деп эсептелет.

 Уланып жаткан согуштан улам Перс булуңу өлкөлөрү олуттуу дилеммага туш болууда. Ирандын Ормуз кысыгын иш жүзүндө жапканы энергия ташууларын олуттуу түрдө үзгүлтүккө учуратты.

Өзгүлдүн айтымында, Түркиянын аймактык кризистерге карата «адилеттүү мамилеси» Иран жана Перс булуңу өлкөлөрү тарабынан эске алынат.

Өзгүлдүн TRT World каналына берген баа берүүсүндө: «Түркия Перс булуңу өлкөлөрү жана Иран үчүн коопсуз жай бойдон кала берет»,деген сөздөр өзгөчө баса белгиленди.