Түркиянын НАТОдогу ролунун өсүшү эмне үчүн Израилди тынчсыздандырып жатат?

Акыркы үч жылда Израиль аймактагы баш аламандык жараткан күч катары чыгып, Газа жана оккупацияланган Батыш Шериага гана эмес, Ливанга, Сирияга, Йеменге жана акыркы учурда Иранга да кол салууларды баштады.

Ошол эле учурда Түркия Украинадан Газага жана Иранга чейинки ар кандай кризистерди чечүү боюнча дипломатиялык аракеттерин улантууда, ал эми Израиль бул аракеттерге ар кандай жолдор менен тоскоолдук кылууга аракет кылып жатканы кабарланууда.

Анкаралык талдоочу Гөкхан Бату Израилдин Түркияга карата душмандык мамилеси, айрыкча акыркы эки жылда күчөгөнүн жана аскердик маанайдагы билдирүүлөр көбөйгөнүн белгилейт.

Жүз миңдеген адамдардын өлүмүнө жана аймакта кеңири кыйроолорго алып келген Газадагы согуштан кийин Түркия Тель-Авивге каршы эң катуу сындарды айткан өлкөлөрдүн бири болду.

Израилдин геноцидчи премьер-министри Биньямин Нетаньяху эл аралык кысымдын күчөшүнө туш болууда, анын ичинде ага каршы дүйнөлүк сот тарабынан камакка алуу ордери чыгарылды жана ал өзүнүн саясий бийлигин сактап калуу үчүн согушту колдонот деген ички сындар айтылууда.

Батунун айтымында, Израилдин Түркияга карата душмандыгынын күчөшү Анкаранын Жакынкы Чыгыштагы таасиринин өсүшүнүн контекстинде бааланышы керек.

«Бул позицияны Түркиянын Жакынкы Чыгыштагы таасиринин күчөшү жана аймакта Израилди тең салмактоого жөндөмдүү жалгыз актер катары пайда болушунун контекстинде жакшыраак түшүнсө болот», - деди Бату TRT World каналына берген Түркиянын ролуна көңүл бурган баа берүүсүндө.

Түркиянын өнүгүп келе жаткан коргонуу өнөр жайы, өнүккөн учкучсуз учуучу аппараттары жана башка өлкөлөр тарабынан да жогору бааланган деңиз күчтөрүнүн өсүшү Нетаньяхунун администрациясын тынчсыздандырып жатканы айтылууда.

Түркиянын ушул жайда Анкарада НАТОнун маанилүү саммитин өткөрөрү да көңүл бурууга арзыйт.

НАТОдо экинчи чоң армияга ээ болгон Түркия менен Улуу Британиянын ортосунда кол коюлган коргонуу келишими да Анкаранын Батыш альянсындагы ролун бекемдеген дагы бир элемент катары каралат.

НАТО эмне үчүн маанилүү?

Бурса техникалык университетинин академиги Али Бурак Дарыжылынын айтымында, Израиль Түркиянын НАТОго мүчөлүгүнө ыңгайсыз, анткени бул Израилдин Ливиядан Сомалиге жана Сирияга чейинки кеңири географиялык аймакта Анкаранын ишмердүүлүгүнө активдүү тоскоолдук кылышын кыйындатат.

Дарыжылы Израилдин азыркы «радикалдуу теократиялык» режиминин агрессивдүү кадамдарына карабастан, Түркия рационалдуу саясий актёр катары иш алып барууну улантаарын жана Нетаньяхунун провокацияларына тең салмактуу жооп берерин билдирди.

Түркия Сомали менен Эфиопиянын ортосундагы талаш-тартыштарда ортомчулук кылуу менен Сомалинин аймактык бүтүндүгүн коргоого аракет кылып жатканы, ал эми Израиль Сомалилендди таануу кадамдары менен аймактык тең салмактуулукту бузууну көздөп жатканы белгиленди.

Ошондой эле Түркия Чыгыш Африкадагыдай эле Иран кризисиндеги чыңалууну азайтуу үчүн аракет кылып жатканы айтылды.

Сирияда Израиль ар кандай этникалык жана диний топторду колдоо менен чабуулдарын улантып жатканда, Түркия күчтүү борбордук бийлик менен өлкөнүн турукташуусуна салым кошуп жатканы айтылууда.

Бату Түркиянын НАТОго мүчөлүгү Нетаньяхунун администрациясынын радикалдуу саясатына олуттуу тоскоолдук жаратып жатканын айтып, Израилдин пропагандалык аракеттерине карабастан, бул жагынан натыйжалуу болбой турганын жана бул «пайдасыз аракет» экенин баса белгиледи. 

Түркиянын Сомалиден Косового чейинки көптөгөн НАТО миссияларына салым кошкону жана альянстын Косоводогу тынчтыкты сактоо миссиясын жетектегени эске салынат, ошол эле учурда Израилди жактаган лобби жана анын АКШдагы колдоочулары НАТОнун ичинде Түркияга каршы пикирди жаратуу үчүн талаш-тартыштуу отчетторду жарыялап жатышканы белгиленет.

Улуттук коргонуу университетинин академиги Өзгүр Көрпе НАТОго мүчө эмес субъектилердин «НАТО нормалары» аркылуу сынга кабылышы альянстын ичиндеги талкууларга таасир этүү аракети катары каралып жатканын айтат.

Көрпе Израилди жактаган аналитикалык борборлор НАТОнун аймактык деңгээлдеги жамааттык коркунуч кабылдоосун кайрадан аныктоого аракет кылып жатканын жана Түркиянын улуттук коопсуздук артыкчылыктары атайылап «альянстын ичиндеги карама-каршылыктар» катары көрсөтүлүп жатканын белгилейт.

Түркиянын ролуна назар салуу анын аскердик мүмкүнчүлүктөрүнө караганда глобалдык системадагы көп полярдуулуктун күчөшү менен көбүрөөк байланыштуу деп бааланат.

Түркия мындан ары Кансыз согуш учурундагыдай эле альянстын түштүк-чыгыш чек арасын коргогон статикалык субъект эмес экени баса белгиленет.

Көрпе Түркияны сындагандар НАТОнун мүчөлөрү эмес экенин жана чектелүү сандагы «дайыма каршы чыккан» топтордон тураарын белгилейт. 

Израилдин пропагандалык аракеттерине карабастан, Газадагы чабуулдарга жана Батыш Шериадагы отурукташкандардын зомбулугуна каршы реакциялар Түркияда да, Батыштын коомдук пикиринде да күчөп жатканы айтылат.

Испания жана акыркы учурда Италия сыяктуу НАТОго мүчө өлкөлөрдүн Израилди катуу сынга алышы Батыш дүйнөсүндө Тель-Авивге карата ыңгайсыздык күчөп баратканын көрсөтүп турат.

Адистердин айтымында, НАТО мурда көптөгөн кризистерди чечкен жана азыркы чыңалууну да башкара алат.