Президенттиктин коммуникация башкармалыгынын башчысы Дуран: «Мен санариптик дүйнөнүн келечегин эч качан бир нече күчтүү актерлордун колуна калтыра албайбыз деп чын жүрөктөн ишенем. Түркия үчүн бул маселе дагы санариптик эгемендүүлүк маселеси. Улут өзүнүн маалыматтарын коргоого, маданий өзгөчөлүгүн сактоого жана дүйнөгө өз тарыхын айтып берүүгө жөндөмдүү болушу керек». 

Дуран быйыл Стамбул Конгресс борборунда TRT тарабынан 10-жолу уюштурулган «Борборлоштурулбаган дүйнө: Эрежелер жараксыз болуп калганда ким жетектейт?» деген темадагы TRT World форумуна катышты. 

Экинчи күнкү иш-чаралардын алкагында өткөн «Алгоритм доорун ким башкарат? Компаниялар, мамлекеттер, жарандар» деген аталыштагы сессияда сөз сүйлөгөн Дуран «Маалыматтык жана коммуникациялык технологиялардагы санариптик революция тарабынан калыптанган алгоритмдик доорду ким башкарат?» деген суроого сессияда эксперт-баяндамачылар кеңири жооп берерин билдирди.

Дуран бул маселе негизинен эгемендүүлүк жана адилеттүүлүк маселеси экенин, ал тургай кээде адамзаттын өзүнө түздөн-түз байланыштуу маселе экенин айтып, мындай деп кошумчалады: «Ондогон жылдар бою журналистикада «кароолчулар» болгон. Редакторлор жаңылыктардын тактыгы текшерилгенби, коомдук кызыкчылыкка кызмат кылганбы жана аны адилетсиз зыян келтирбестен жарыялоого болобу, жокпу, чечишчү. Мен бул жерде «кол менен жазылган» доорду идеалдаштырып жаткан жокмун. Гезиттердин да ээлери, коммерциялык кызыкчылыктары жана саясий көз караштары бар экенин баарыбыз билебиз. Бирок, ар бир редакциялык чечимдин артында аты-жөнү жана инсандыгы белгилүү болгон, кесиптик милдеттери бар жана чечимдери үчүн жоопкерчилик тартышы мүмкүн болгон адам болгон».

Дуран бүгүнкү күндө бул дарбазачынын ордун алгоритмдер барган сайын көбүрөөк ээлеп жатканын айтып, мындай деп кошумчалады:

«Бизде жоопкерчиликти талап кыла турган жүз, чечимдери үчүн жоопкерчиликти талап кыла турган ат жок. Жаңылык чын, кылдат текшерилген жана коомчулук үчүн чоң мааниге ээ болушу мүмкүн. Бирок, алгоритмдин айынан ал эч качан бул тууралуу билиши керек болгон адамдарга жетпеши мүмкүн. Тескерисинче, адаштыруучу доомат же провокациялык пост бир нече мүнөттүн ичинде континенттерди каптап кетиши мүмкүн. Бул негизги суроону жаратат: Кайсы жаңылыктар миллиондогон адамдарга жетип, кайсынысы коомчулуктун көзүнөн жоголуп кетерин ким чечет? Андан да маанилүүсү, бул чечимдер кимдин кызыкчылыгына кызмат кылат? Менимче, баарыбыз жоопту билебиз. Алгоритмдер калыс эмес. Алардын артында коммерциялык, кээде саясий кызыкчылыктарга кызмат кылган адамдык каалоолор турат. Бул жердеги коркунуч, бир ууч компаниялар адамдар эмнени көрсө, ошону да калыптандыра башташат».

Дуран сөзүн мындайча улантты:

«Бул коркунуч журналистика үчүн эмнени билдирет? Журналист күбөлөр менен маектешүүгө, документтерди карап чыгууга жана окуяны текшерүүгө жумалап убакыт корото алат. Жаңылыктар уюму редакторлорго, котормочуларга жана юридикалык эксперттерге акча төлөйт. Бирок жаңылыктар интернетте жарыяланганда, ал канча адамга жетет, журналист түшүндүрө албаган алгоритмге көз каранды болуп калат. Платформа болсо өз кезегинде бул кабар тарткан көңүл буруудан пайда табат. Жасалма интеллект булакка шилтеме бербестен тергөө отчетторун кыскача баяндай алат. Окурмандар маалыматка жетип жатканда, ал маалыматты чыгарган жаңылыктар уюму каржылык жактан аман калуу үчүн күрөшөт. Эми биз бир чыкылдатуу менен жаңылыктарга жете алабыз. Бирок чыр-чатак аймагын чагылдырган кабарчыга ким акча төлөйт? Көшөгө артында иштеген редакторго ким компенсация төлөйт? Журналистика жөн гана көрүнүү менен жашай албайт. Журналистикага көз карандысыздык, каржылык колдоо жана күчтүү кесиптик этика керек. Баарынан мурда, журналисттик ишмердүүлүктүн натыйжасында чыгарылган жаңылыктар ал жаңылыкка муктаж болгон адамдарга жетиши керек». 

Дуран алгоритмдер журналистиканы өзгөртүп жатканын белгилеп, мындай деди: «Бирок, алардын таасири андан да ашып түшөт. Алгоритм доорунда мени терең тынчсыздандырган дагы бир маселе бар; биздин жалпы эс тутумубуздун келечеги. Ар бир улуттун өзүнүн уникалдуу тарыхы, маданияты, тили жана баалуулуктары бар. Бирок бүгүнкү күндө жаш муундар өздөрүнүн тарыхын жана маданий мурастарын санариптик платформалар аркылуу барган сайын көбүрөөк ачып жатышат. Интернетте өз өлкөсүнүн тарыхын изилдеп жаткан жаш адамды элестетиңиз. Миллиондогон адамдар дүйнөнү түшүнүү үчүн ушул системаларга кайрылып жатканда, биз бул суроону беришибиз керек; «Келечек муундар өздөрүнүн өткөнү жөнүндө эмнелерди билишерин ким чечет? Ошондуктан, мен алгоритмдик доор маданий өзгөчөлүгүбүздү, улуттук эс тутумубузду жана цивилизациялык мурасыбызды сактоо боюнча өтө маанилүү суроолорду жаратат деп эсептейм», - деген серебин салды ал.

- «Түркия үчүн бул маселе бир эле учурда санариптик эгемендүүлүк маселеси да»

Дуран алгоритмдер жөн гана маалыматты калыптандырбай турганын айтып, мындай деди: «Эми биз окуган жана көргөн контент коммерциялык кызыкчылыктарга жана жүрүм-турумубуз жөнүндөгү божомолдорго ылайык тандалып алынганда эмне болорун карап көрөлү. Биз дагы эле өз пикирибизди эркин калыптандырып жатабызбы? Же биздин пикирибиз биз үчүн калыптанып жатабы? Айрым ойчулдар күчтүү технологиялык компанияларга болгон көз карандылыктын өсүшүн техно-феодализм түшүнүгү менен түшүндүрүшөт».

Дуран бул концепция бир караганда татаал көрүнүшү мүмкүн экенин белгилеп, мындай деп улантты: «Бирок, анда сүрөттөлгөн чындык абдан жөнөкөй. Бир ууч компаниялар миллиарддаган адамдар баарлашкан, маалыматка жеткен жана өз пикирлерин билдирген санариптик мейкиндиктерди көзөмөлдөйт. Алар эрежелерди белгилешет, аларды өз каалоосу боюнча өзгөртүшөт жана бүтүндөй коомго таасир этүүчү чечимдерди кабыл алышат. Ал эми бул чечимдерден жабыркаган адамдар көп учурда аз сөзгө ээ жана алардын каршы чыгуу мүмкүнчүлүгү бир топ чектелүү. Бул жерде биз негизги сурообузга кайтып келебиз: Алгоритмдик доордо ким башкарат? Технологиялык компаниялар колдонуучулар эмнени көрө турганын, эмнени окуй турганын жана эмнени бөлүшө турганын чечкендиктен, колдонуучулар көзөмөлдө деп айтышат. Бирок алгоритмдер биздин экрандарда эмне көрсөтүлөрүн мурунтан эле чечип коюшса, бул тандоо канчалык эркин болушу мүмкүн?»

Ал эми Дуран мамлекеттер мыйзамдарды жана жоболорду кабыл алууга укуктуу экенин айтып, сөзүн мындайча улантты:

«Бирок, технологиялык гиганттар чек арадан өтүп, эбегейсиз көп маалыматтарды көзөмөлдөп, көптөгөн өлкөлөрдүкүнөн ашып түшкөн ресурстарды башкарып жатышат. Бул суроого компаниялар да, мамлекеттер да жооп бере алышпайт. Мен санариптик дүйнөнүн келечегин эч качан бир нече гана күчтүү актерлордун колуна калтыра албайбыз деп чын жүрөктөн ишенем. Түркия үчүн бул маселе санариптик эгемендүүлүк маселеси да. Улут өзүнүн маалыматтарын коргоо, маданий өзгөчөлүгүн сактоо жана дүйнөгө өзүнүн тарыхын айтып берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу керек. Биз технологиялык прогрессти колдойбуз. Жасалма интеллект жана санариптик инновациялар сунуштаган өзгөчө мүмкүнчүлүктөрдү билебиз. Бирок, технологиялык прогресс адамдарга жана коомдорго кызмат кылышы керек. Ал алардын укуктарын, баалуулуктарын жана көз карандысыз тандоо эркиндигин сыйлашы керек. Ошентип, технологиянын адамзатка кызмат кылуусун кантип камсыздай алабыз?»

- «Алгоритмдердин кандайча иштээри жөнүндө көбүрөөк ачыктык керек»

Дуран бул учурда үч негизги принцип жетектөөчү принциптер деп эсептей турганын айтып, мындай деди:

«Биринчи принцип - жоопкерчилик. Технологиялык компаниялар өз чечимдери үчүн жоопкерчилик тартпастан коомдук жашоого мынчалык чоң таасир эте алышпайт. Алгоритмдердин кандайча иштээри жөнүндө көбүрөөк ачыктык керек. Адамдар эмне үчүн алардын мазмуну чектелүү экенин, эмне үчүн айрым маалыматтарга башкаларга караганда көбүрөөк көңүл бурулаарын жана адилетсиз деп эсептеген чечимдерге кантип каршы чыга аларын түшүнө алышы керек. Экинчи принцип - алгоритмдик бөлүштүрүүдө адилеттүүлүк. Айрым үндөр миллиондогон адамдарга жетип, башкалары дээрлик угулбаган санариптик дүйнөнү кабыл ала албайбыз. Маалыматка жетүү, сөз эркиндиги жана адилеттүү мамиле принциптери улутуна, тилине же жашаган жерине карабастан, бардыгына бирдей колдонулушу керек».

Үчүнчү принцип плюрализм экенин баса белгилеген Дуран: «Санариптик дүйнө дүйнөнүн өзүнүн ар түрдүүлүгүн чагылдырышы керек. Эч бир өлкө, маданият же компания бул аймакта жалгыз үстөмдүк кылбашы керек. Биздин Президент, «Дүйнө бештен чоң», деп айтып, бул чындыкты эл аралык коомчулукка бир нече жолу эскертти жана Мен ошол эле принцип биздин санариптик дүйнөгө болгон көз карашыбызды жетектеши керек деп эсептейм. Санариптик дүйнө бир ууч технологиялык компаниялардан чоңураак. Санариптик дүйнө ар кайсы улуттардын, маданияттардын жана тилдердин адамдарына таандык. Алардын үнү, тажрыйбасы жана көз караштары глобалдык маалымат чөйрөсүндө да өз ордун табышы керек», - деп айтты.

- «Бул чечкиндүүлүк биздин коомдук телерадиокомпаниябыздын ТРТ жана Анадолу агенттигинин ишинде чагылдырылат»

Президенттиктин коммуникация башкармалыгынын башчысы Бурханеттин Дуран Түркиянын адилеттүү жана инклюзивдүү санариптик тартипти курууга салым кошууга чечкиндүү экенин баса белгилеп, төмөнкүлөрдү билдирди:

«Бул чечкиндүүлүк биздин коомдук телерадиокомпаниябыздын ТРТ жана Анадолу агенттигинин ишинде чагылдырылган. ТРТ жана Анадолу агенттиги ар кандай тилдердеги берүүлөрү менен дүйнө жүзү боюнча көрүүчүлөргө жана окурмандарга чындыкты жеткирүүнү улантууда. Алар дезинформацияга каршы күрөшүү жана адамдардын ишенимдүү маалыматка жетүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу үчүн чоң берилгендик менен иштешет. Эң негизгиси, алар башкача айтканда, өз үнүн чыгара албаган адамдардын үнү болуп, өз окуяларын дүйнөгө алып чыгышат. Андан тышкары, алар бул милдетти аткарууда кээде абдан оор адамдык баа төлөшөт. Anadolu агенттигинин штаттан тышкаркы оператору Мунтасир ас-Савваф Газадагы Израилдин аба соккусунан каза болгон. TRT Arabi телеканалынын оператору Сами Шехаде Газадагы жаңылыктарды чагылдырып жатып оор жаракат алып, оң бутун жоготкон. 

Бул журналисттер дүйнөгө эмне болуп жатканын көрсөтүү үчүн өмүрүн тобокелге салышканын айткан Дуран сөзүн мындайча улантты: 

«Бирок, чындык документтештирилген күндө да, дүйнө аны көрөт деген кепилдик жок. Газадан келген жаңылыктар жана сүрөттөр ири санариптик платформалардан алынып салынган, кирүү чектелген же алар сезимтал же зордук-зомбулук мазмуну катары белгиленген учурлар бар. Ал тургай көз карандысыз адам укуктары уюмдары автоматташтырылган системалар мыйзамдуу отчеттуулукту кантип чектеп, палестиналыктардын үнүн кантип басканын документтештиришкен. Бул бизди алгоритмдик доордогу дезинформациянын эң тынчсыздандырган аспектилеринин бири менен бетме-бет келтирет. Дезинформация жөнүндө сөз кылганда, биз көбүнчө жасалма жаңылыктардын таралышын элестетебиз. Бирок чындыктын өзү көрүнбөй калганда эмне болот? Алгоритмдер журналисттерге далилдерди чогултууга тоскоол болуп, алардын иши коомчулукка жетпей калса эмне болот? Чындык көрүнбөгөн абалга келгенде, дезинформация күчөйт». 

Дуран алгоритм доорунда ким башкаруучу болуп жатат деген суроодой эле, ким башкаруусу керек деген суроо да маанилүү экенин айтып, мындай деп кошумчалады: «Менин жообум мындай: Башкаруу ой жүгүртүп, чындыкты коргоп, өз тандоосу үчүн жоопкерчиликти ала алган адамдардын колунда калышы керек. Алгоритмдерге багынып берүүнүн ордуна, биз аларга гумандуу жана этикалык багыт беришибиз керек. Мен бул сессия адилеттүү тартипке карай жолдогу жаркын кадам болот деп ишенем».