Түркиянын президенти Режеп Таййип Эрдоган 31-августтан 1-сентябрга чейин Кытайдын Тяньцзинь шаарына Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) мамлекет башчыларынын 25-жыйынына ардактуу конок катары катышуу үчүн барат. Бул тууралуу Түркиянын Коммуникация башкармалыгынын башчысы Бурханеттин Дуран жума күнү NSosyal платформасында жарыялады.
Бул сапар Эрдогандын акыркы беш жыл ичиндеги Кытайга болгон биринчи иш сапары болуп саналат жана Анкара менен Бээжиндин ортосундагы стратегиялык байланыштардын өсүп жаткан мезгилине туш келүүдө. Саммит учурунда Эрдоган ШКУнун кеңейтилген жыйынына кайрылуу жасап, Кытайдын президенти Си Цзиньпин жана башка катышуучу лидерлер менен эки тараптуу жолугушууларды өткөрөт.
Быйылкы ШКУ саммити дүйнөлүк туруксуздуктун шартында өзгөчө мааниге ээ, анткени Орусия-Украина ок атышуусунун токтотулушу боюнча суроолор ачык бойдон калууда, ал эми АКШнын мурдагы президенти Дональд Трамптын тариф саясаты дүйнөлүк экономикага таасирин тийгизүүдө.
Түркиянын Улуттук Коргонуу Университетине караштуу Биргелешкен согуш институтунун эл аралык мамилелер боюнча профессору Мехмет Өзкан: «Түркия ШКУ саммитине катышуу менен өзүнүн бар экенин көрсөтүүнү, эки тараптуу карым-катнаштарын бекемдөөнү жана уюмдун алкагында көп тараптуу кызматташтыкка катышууну каалайт»,- деди..
“Түркия ШКУну бир өлкө үстөмдүк кылган блок катары көрбөйт. Тескерисинче, бул уюмду Батыш үстөмдүк кылган эл аралык тартипке альтернатива катары карайт”, - деп белгиледи ал TRT World каналына.
Түркия менен ШКУнун ортосунда табигый байланыш бар
Түркия 2012-жылдан бери ШКУнун диалогдук өнөктөшү болуп саналат жана бул макамга ээ болгон биринчи жана жалгыз НАТО өлкөсү. Бул Анкаранын Батыш альянстарын тең салмактап, Евразия менен терең байланыш түзүү аракетин чагылдырат. ШКУ 2001-жылы Кытай, Орусия жана Борбордук Азия мамлекеттери тарабынан негизделген жана аймактык коопсуздук, экономикалык кызматташтык жана терроризмге каршы күрөшүү маселелерине басым жасайт. Азыркы учурда уюмдун толук кандуу мүчөлөрүнө Индия, Пакистан, Иран жана Беларусь кирет.
Эрдогандын жетекчилиги астында Түркия ШКУ менен байланыштарды бекемдеп, 2017-жылы ШКУнун Энергетика клубуна төрагалык кылган жана Кытай, Орусия сыяктуу негизги мүчөлөр менен соода көлөмүн көбөйткөн.
“Түркия менен ШКУнун ортосунда табигый байланыш бар, анткени анын үч негиздөөчү мүчөсү – Казакстан, Кыргызстан жана Өзбекстан түрк тилдүү өлкөлөр”, - деп белгиледи Кыргызстандын мурдагы премьер-министри Жоомарт Оторбаев. Ал Анкаранын уюмдагы конструктивдүү позициясын баса белгиледи.
“Президент Эрдогандын Тяньцзинь саммитине катышуусу түрк тилдүү элдердин ортосундагы байланыштарды бекемдейт”, - деди Оторбаев Бишкектен TRT World каналына. Ал келечекте Анкара толук кандуу мүчө боло алат деп болжолдоду.
Өткөн жылы Эрдоган Түркиянын ШКУга толук кандуу мүчө болуу каалоосун билдирген. “Биздин максат – туруктуу мүчө болуу. Түркия байкоочу мамлекет катары эмес, туруктуу мүчө катары 'Шанхай бешилтигине' кошулушу керек”, - деп билдирген ал пресс-конференцияда.
ШКУ башында 1996-жылы Кытай, Казакстан, Кыргызстан, Орусия жана Тажикстан тарабынан түзүлгөн 'Шанхай бешилтиги' тобунан өнүккөн. Уюм башында мүчө мамлекеттердин аймактык экономикалык жана коопсуздук маселелерин чечүү үчүн кызматташтыкты бекемдөө максатында түзүлгөн. Акыркы 25 жыл ичинде ал мүчөлүк жана ишмердүүлүк чөйрөсүн кеңейтип, соода, технология, айлана-чөйрөнү коргоо, кайра жаралуучу энергия, туруктуу өнүгүү, ошондой эле маданий жана жаштар боюнча алмашуулар сыяктуу маселелерди камтыган.
Түркиянын Евразиялык блокко байланышкан жалгыз НАТО мүчөсү катары ролу жөнүндө сөз кылган Оторбаев: “ШКУ Батышка каршы эмес. Ал эч нерсеге каршы эмес – Евразиядагы достук жана кызматташтык үчүн түзүлгөн. Бардык Евразия өлкөлөрү, анын ичинде Түркия, мүчө, өнөктөш же байкоочу катары кошулууга чакырылат”, - деп билдирди.
Түркиянын Улуттук коргонуу университетинин профессору Озкан Анкаранын Тяньцзинь ШКУ саммитиндеги эки негизги максатын белгиледи. “Биринчиден, ал өзүнүн тышкы саясатынын Батышка көз каранды эмес багытын көрсөтүүнү жана ШКУда көрсөтүлгөн өлкөлөр менен мамилелерди тереңдетүүнү каалайт”, - деди ал.
“Экинчиден, ал Газанын маселесин, жок дегенде жеке сүйлөшүүлөрдө көтөрүшү мүмкүн. Ошондой эле Украина боюнча көз караштарын бөлүшүп, келечектеги лидерлер деңгээлиндеги диалогго негиз боло турган жолугушууларды өткөрүшү мүмкүн”, - деп кошумчалады Озкан.
Эки тараптуу байланыштардын оң багыты
Көп тараптуу форумдан тышкары, Эрдогандын сапары Анкара менен Бээжиндин ортосундагы тереңдеп жаткан эки тараптуу байланыштарды баса белгилейт. “Түркия менен Кытайдын ортосундагы мамилелер буга чейин эле оң багытта өнүгүп жатат, ал эми бул жолугушуунун Кытайда өтүшү бул динамикага кошумча салым кошот”, - деп белгиледи Озкан.
Кытай жана Глобалдашуу борборунун (CCG) негиздөөчүсү жана президенти, мурдагы Мамлекеттик кеңештин кеңешчиси Генри Хуияо Ван да Түркиянын дүйнөлүк тынчтыкты илгерилетүүдөгү ролун жогору баалады.
“Түркия, НАТО мүчөсү жана ШКУнун байкоочу мамлекети катары, Кытай менен тынчтыкты илгерилетүүдө бекем өнөктөштүккө ээ”, - деди Ван TRT World каналына. Ал Кара деңиз дан коридорундагы ортомчулук жана Орусия-Украина тынчтык сүйлөшүүлөрүндө, ошондой эле Жакынкы Чыгыштагы жаңжалдарды чечүүдө Анкаранын аракеттерин белгиледи.
Ван Эрдогандын БУУ реформалары боюнча чакырыктарын Кытайдын инклюзивдүү глобалдык тартипке болгон көз карашына шайкеш деп мүнөздөдү. “Глобалдык Түштүк күчтүү үнгө ээ болушу керек, ал эми азыркы структура өнүгүп келе жаткан экономикалардын таасирин жакшыраак чагылдыруусу зарыл”, - деп белгиледи Ван, глобалдык кризистерди чечүү үчүн көп тараптуу кызматташтыктын зарылдыгын баса белгилеп.
Озкан Түркиянын Евразия саясатынын маңызын “байланышты түзүү, бирок көз каранды болбоо” деп мүнөздөп, Анкара Батыш жана батыштык эмес өлкөлөр менен байланыш түзүүнү көздөйт, бирок эч бир күчкө көз каранды болууну каалабайт деп белгиледи. “Ошондуктан Түркия өзүн Батыштын бир бөлүгү катары да, батыштык эмес жана Глобалдык Түштүктүн бир бөлүгү катары да аныктайт”, - деп түшүндүрдү ал.
Эрдогандын 2025-жылдагы ШКУ саммитине катышуусу уюмдун 25 жылдыгы белгиленип жаткан мезгилге жана геосаясий туруксуздук шарттарына туш келүүдө. Аналитиктер Түркиянын эки тараптуу ролу – НАТО мүчөсү жана Евразиялык демилгедеги диалогдук өнөктөш катары, аны Чыгыш менен Батыштын ортосундагы көпүрө катары уникалдуу позицияга коёт деп белгилешти.
