Министр Фидан: «Эгерде Израилдин экспансионизми токтотулбаса, кризис глобалдашат»
Түркиянын тышкы иштер министри Фидан Иорданиянын борбору Амманда өткөн Кудс боюнча министрлер жыйынына катышты.
Маанилүү саммиттен кийин TRT Arabic телеканалына берген маегинде министр Фидан Израиль тынчтык процессин саботаж кылып жатканын баса белгилеп, «эгерде Израилдин экспансионисттик саясатына каршы дипломатиялык чаралар көрүлбөсө, кризис глобалдык мүнөзгө ээ болот» деп эскертти.
Министр Фидан төмөнкүлөрдү билдирди:
«Бүгүн биз Аммандагы тарыхый жыйынга чындап катыштык. Күн бою биз абдан маанилүү талкууларды жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болдук. Сиздерге белгилүү болгондой, Перс булуңундагы уланып жаткан согуш, Ормуз кысыгынын жабылышынан келип чыккан аймактык жана глобалдык көйгөйлөр жана бул маселелерге көңүл буруу, ачыгын айтканда, биздин көңүлүбүздү Палестина маселесинен, Аль-Акса мечитинен, Газадан жана Батыш Шериадан алаксыта алган жок. Биз экөөнө тең көңүл бурдук. Анткени, эгерде биз бир маселеден алаксып кетсек, Израиль Газада, Аль-Акса мечитинде, Кудс маселесинде жана Батыш Шериада өз аракеттерин оңой эле ишке ашыра аларын билебиз.
Бүгүн, Ислам дүйнөсүнөн дээрлик 20 өлкө катышкан бул жыйында биздин бир гана күн тартибибиз бар болчу: Израилдин Акса мечитиндеги жакында жасаган агрессияларын жана аларга каршы кандай жамааттык чараларды көрүү керектигин талкуулоо. Бул маселе боюнча баарыбыз биргеликте өз көз караштарыбызды билдирдик. Олуттуу пикир алмашуу болду. Чынында эле, ислам дүйнөсүнүн алдыңкы өлкөлөрү өздөрүнүн тынчсызданууларын, ачуусун, практикалык дипломатиялык жана башка кадамдарды жасоо керектигин талкууга коюшту.
«Биз тилектештик билдирүүсүн жөнөттүк»
Билгениңиздей, Иордания тарыхый жактан Кудстагы ыйык жерлердин коргоочусу болуп келген; ал бул ролду мыйзамдуу түрдө аткарат. Түркия катары коомубуз да, президентибиз да, өкмөтүбүз да, мамлекетибиз да Аль-Акса мечитин өзүбүздүн ыйык жерлерибиздин бири деп эсептейбиз. Ага каршы жасалган ар кандай агрессия улутубуздун баалуулуктарына каршы агрессия катары каралат. Ошондуктан, Түркиянын стратегиялык жана дипломатиялык мамилеси жана демилгелери маанилүү. Бул маселе боюнча биз катуу күрөшүп жатабыз. Бүгүн биз Аль-Акса мечити жана Кудс боюнча Иорданияга тилектештик билдирүүсүн жөнөттүк.
Башка жагынан алганда, биз бүгүн «4 Топ» деп аталган: Сауд Арабиясы, Түркия, Египет жана Пакистандын катышуусу менен министрлер деңгээлиндеги бешинчи жолугушууну өткөрдүк. Бул маанилүү жолугушуу болду. Бул жерде биз Газадагы процессти да кеңири талкууладык. Анткени ал жерде төртөөбүз тең тынчтык планын ишке ашыруу үчүн тырышып иштеп жатабыз. Египет жана Түркия буга чейин эле ортомчулук ролду аткарып жатышкан. Бирок биз өзгөчө Израилдин мамилесин, мыйзамсыздыгын жана тынчтык планын ишке ашыруудагы эрежелерди этибарга албагандыгын айыптайбыз; Биз кырдаалды кантип башкаруу жана кандай жооп кайтаруу керектигин олуттуу карап чыктык. Бул маселе боюнча бир катар чечимдерди кабыл алдык жана аларды лидерлерибизге жеткиребиз. Бул боюнча көрүлгөн кадамдарды алдыдагы күндөрү көрөсүздөр.
«Биздин позициябыз айкын»
Башка жагынан алганда, аймактагы уланып жаткан чыңалууну, Ормуз кысыгынан келип чыккан көйгөйлөрдү жана согуштун жайылуу коркунучун кантип башкаруу жана чечүү керектиги боюнча абдан баалуу пикирлер айтылды. Бул боюнча биздин позициябыз айкын. Президентибиздин аймак жана тынчтык үчүн көз карашы башынан эле айкын болгон. Биз бул маселени кеңири талкууладык. Андан кийин, биз төрт өлкө катары иштеп жаткан аймактык көз караш документи боюнча баалоолорду жасадык. Бул, чынын айтканда, аймактагы бардык көйгөйлөрдү биротоло чечүүнүн планын түзүүдөгү биринчи кадам болот. Чындыгында, бул аймакта көптөн бери жасалышы керек болгон нерсе болчу, бирок бул маселелерди этап-этабы менен системалуу түрдө бүтүрүү менен биз аймактык туруктуулукту, коопсуздукту жана тынчтыкты биротоло камсыз кылабыз деп үмүттөнөбүз.
«Эл аралык коомчулук чоң сыноого туш болууда»
(Газа тынчтык планы маселеси боюнча) Албетте, мен мурда айтып өткөндөй, биз Аль-Акса мечити маселесин гана эмес, ошондой эле Газадагы уланып жаткан процесстерди жана тынчтык планын ишке ашырууну кеңири талкууладык. Бул биздин негизги жолугушуубузда да, 4 Топтун жолугушуусунда да жасалды. Муну биз гана эмес, бүткүл дүйнө көрүп турат: Израилдин тынчтыкка болгон ниети же планы жок. Ал өзүнүн позициясын жана мыйзамсыз стратегияларын алга жылдыруу үчүн бардык платформаларды колдонууда. Албетте, эл аралык коомчулук бул жерде чоң сыноого туш болууда. Түркия жана анын жакын өнөктөштөрү бул чындыкты ар дайым баса белгилешет. Эгерде биз, аймактык өлкөлөр жана эл аралык коомчулук катары, Израилдин аймактагы экспансионисттик саясатынын алдын алуу үчүн зарыл болгон дипломатиялык чараларды көрбөсөк, бул аймактык кризисти гана эмес, глобалдык кризисти да жаратат. Чынында эле, биз муну бир нече жолу көрдүк.
Ушул контекстте биз ХАМАСтын Газа тынчтык планын ишке ашыруудагы көптөгөн милдеттенмелерин аткарганын көрүп турабыз, аны эл аралык коомчулуктун алдыңкы катышуучулары колдошот, бирок тескерисинче, биз Израилдин дайыма спойлер ойноп жатканын да көрүп турабыз. Муну баары көрүп турат. Эми көрүү этабы белгилүү. Бирок эң негизгиси - иштелип чыга турган жооп. Бул жоопту иштеп чыгуу жана ишке ашыруу керек. Болбосо, бул маселелер боюнча Израиль менен отуруп сүйлөшүүнүн мааниси жок.
«Израиль ар кандай шылтоолор менен палестиналык балдарды өлтүрүүдө»
Эл аралык коомчулук, биринчи кезекте Трамптын тынчтык планын колдогон, Египет, Түркия, Катар жана ортомчу катары иш алып барган АКШ, бул үчүн көп убакыт коротту. Кесиптештерибиз чындап эле күнү-түнү иштеп жатышат. Бирок, акырында, Израилдин тынымсыз палестиналык балдарды өлтүрүп, ооруканаларды бомбалап, ар бир жеткен жерде башка маселенин шылтоосу менен тынчтыкка эч кандай тиешеси жок экенин көрсөтүп жатканы абдан жакшы белгиленип, позициясын билдириши керек. Бул эл аралык коомчулук үчүн артыкчылыктуу маселелердин бири».
