Германиянын ZEIT жумалык гезити Израилдин Газадагы геноцидинде курман болгон палестиналыктардын саны мурда ойлогондон бир топ көп болушу мүмкүн экенин билдирди.
Германиянын Росток шаарындагы Макс Планк атындагы Калкты изилдөө институтунун изилдөө тобунун эсептөөлөрүнө ылайык, эки жылдан ашык убакыттан бери уланып келе жаткан бул геноциддик согушта кеминде 100 000 адам каза болгон.
"Биз өлүмдөрдүн так санын эч качан билбейбиз. Биз жөн гана мүмкүн болушунча так масштабды эсептөөгө аракет кылып жатабыз", - деди долбоордун тең директору Ирена Чен.
Изилдөөчүлөрдүн эсептөөлөрүнө ылайык, курчоого алынган Газадагы бул кыргындын алгачкы эки жылында курман болгон же каза болгон адамдардын саны 99 997ден 125 915ке чейин. Изилдөөчүлөрдүн болжолу 112 069.
Макс Планктын окумуштуулары ар кандай булактардан маалыматтарды чогултуп, статистикалык божомолдорду жасашкан. Изилдөөгө Газанын Саламаттыкты сактоо министрлигинин маалыматтары, ошондой эле көз карандысыз үй чарбаларын сурамжылоо жана социалдык медиадагы өлүм жөнүндө билдирүүлөр кирген.
Ушул убакка чейин каза болгондордун санынын жалгыз расмий булагы Газанын Саламаттыкты сактоо министрлиги болгон, ал геноциддик согуштун алгачкы эки жылында 67 173 адам каза болгонун билдирген.
ZEITтин маалыматы боюнча, статистикалык манипуляциянын эч кандай далили жок.
Манипуляция жок
Ар кандай изилдөө топтору мурда Саламаттыкты сактоо министрлигинин эсептөөдө этият болуу тенденциясын аныкташкан. Азыр расмий маалыматтарда көрсөтүлгөндөн көп адам каза болгону документтештирилген. Ар кандай изилдөөлөр кабарланбаган өлүмдөрдүн көп санын дайыма көрсөтүп турат.
Саламаттыкты сактоо министрлиги ооруканалар тарабынан берилген өлүм тууралуу күбөлүктөр сыяктуу тастыкталган өлүмдөрдү гана эсептейт. Геноцид учурунда көптөгөн ооруканалар кадимкидей иштей албагандыктан, министрлик азыр туугандарынан келген өлүм жөнүндө билдирүүлөрдү да колдонот. Андан кийин кеңеш маалыматты текшерет. Мисалы, бомбаланган имараттардын урандыларынын астында калган курмандыктар көп учурда кабарланбай калышат.
Макс Планктын командасы мурунку жыйынтыктарга негизделген өлүм боюнча деталдуу эсептөөлөрдү эсептеп чыккан. Алар эркектерди жана аялдарды, ошондой эле ар кандай курактык топторду өзүнчө талдашкан.
Бул ыкма жалпы сандарды такыраак гана бербестен, ошондой эле каза болгондордун санын деталдуу бөлүштүрүүгө мүмкүндүк берет. Өлүмдү каттоонун тактыгы жынысына жана жашына жараша өзгөрүп турат; аялдар аз эсептелген. Расмий статистика көбүнчө 60 жаштан ашкан адамдардын өлүмүн камтыбайт.
Изилдөөчүлөрдүн эсептөөлөрүнө ылайык, согушта каза болгондордун болжол менен 27 пайызы 15 жашка чейинки балдар, ал эми 24 пайызы аялдар болушу мүмкүн.
Орточо өмүр узактыгы чукул түштү
Изилдөөчүлөр ошондой эле геноциддик согуштун Газадагы орточо өмүр узактыгына тийгизген таасирин эсептеп чыгышты.
Согуштан мурун орточо өмүр узактыгы аялдар үчүн 77 жыл, эркектер үчүн 74 жыл болчу. 2024-жыл үчүн демографтар аялдарда орточо өлүм жашы 46 жылга, эркектерде 36 жылга түшөрүн болжолдошту.
Бул көрсөткүчтөр эгер Израилдин кол салуулары акыркы жылдардагыдай уланса, палестиндердин орточо өмүрү ушул деңгээлде гана калары мүмкүн дегендикти көрсөтөт.
Бул сандар Газадагы жарандык калктын жашоосу канчалык кооптуу болуп калганын ачык көрсөтүүдө.
Каза болгондордон сырткары, Израиль тилкенин көпчүлүгүн талкалап, анын дээрлик бардык тургундарын көчүрүп жиберди.
